Bu gün — 16 avqust 2026-cı il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş Kəlbəcər rayonuna ilk səfərindən beş il ötür.
Beş il əvvəl, 16 avqust 2021-ci ildə dövlət başçısının Kəlbəcərə səfəri sadəcə işğaldan azad edilmiş əraziyə növbəti dövlət səfəri deyildi. Bu səfər Kəlbəcərin yeni tarixinin mühüm siyasi, iqtisadi və sosial mərhələsinin başlanğıcı oldu. Həmin gün Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Ömər aşırımından keçərək Kəlbəcərin ərazisinə daxil oldular, Toğanalı-Kəlbəcər avtomobil yolunun və Murovdağ tunelinin layihəsi ilə tanış oldular, “Kəlbəcər-1” Kiçik Su Elektrik Stansiyasında aparılan işlərə baxdılar, “Kəlbəcər” yarımstansiyasının açılışında iştirak etdilər və Kəlbəcər şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltdılar.
Bu tarixdən etibarən Kəlbəcərin qarşısında yeni bir yol açıldı: işğalın dağıtdığı məkanın bərpasından dayanıqlı, müasir və yaşamaq üçün əlverişli şəhər və kəndlərin yaradılmasına qədər uzanan böyük quruculuq yolu.
16 avqust 2021: başlanğıc nöqtəsi
2021-ci il avqustun 16-da Kəlbəcərə daxil olan dövlət başçısının qarşısında duran əsas məsələlərdən biri mürəkkəb relyefə və sərt iqlimə malik rayonun ölkənin digər əraziləri ilə etibarlı nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması idi.
Məhz həmin səfərdə Göygöl-Kəlbəcər istiqamətində 81 kilometrlik avtomobil yolunun mühüm elementi olan Murovdağ tunelinin təməli qoyuldu. Layihə Kəlbəcərin gələcək iqtisadi və sosial inkişafı, əhalinin doğma yurda qayıdışı və rayonun fasiləsiz təchizatı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
Beş il sonra həmin layihənin nəticəsi artıq real mənzərədir. 21 avqust 2025-ci ildə Murovdağ tunelinin 11,7 kilometrlik hissəsinin texniki açılışı həyata keçirildi. Toğanalı-Kəlbəcər-İstisu avtomobil yolunun ümumi uzunluğu isə 82 kilometrdir.
Beləliklə, 2021-ci ildə təməli qoyulan yol layihəsi beş il ərzində Kəlbəcərin gələcək məskunlaşmasının əsas nəqliyyat dayaqlarından birinə çevrildi.
2022: enerji və iqtisadi dirçəlişin təməli
Kəlbəcərin bərpası yalnız yaşayış binalarının tikilməsi ilə məhdudlaşdırılmadı. Rayonun iqtisadi potensialının yenidən işə salınması və enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi paralel istiqamət kimi müəyyənləşdirildi.
26 iyun 2022-ci ildə Prezident İlham Əliyev Kəlbəcərdə “Kəlbəcər-1” Kiçik Su Elektrik Stansiyasının açılışında iştirak etdi və Toğanalı-Kəlbəcər yolunun üzərində tikilən tunellərlə tanış oldu.
Bu istiqamət sonrakı illərdə daha da genişləndi. Rəsmi məlumatlara görə, bu günədək Kəlbəcərdə “Kəlbəcər-1”, “Meydan”, “Qamışlı”, “Soyuqbulaq”, “Çıraq-1”, “Çıraq-2” və “Zar” Kiçik Su Elektrik Stansiyaları, “Yuxarı Vəng” Su Elektrik Stansiyası və “İstisu” yarımstansiyası istismara verilib.
Bu mənada Kəlbəcər Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşdırdığı yaşıl enerji siyasətinin əsas məkanlarından biri kimi çıxış edir.
Zar: kəndə deyil, gələcəyə qayıdış
Kəlbəcərin kəndlərinin bərpası Böyük Qayıdışın şəhərsalma baxımından ən mühüm istiqamətlərindən biridir.
25 avqust 2023-cü ildə Zar kəndinin təməli qoyularkən kənddə ümumilikdə 855 ailənin məskunlaşdırılması planlaşdırılmışdı. Layihənin birinci mərhələsində isə 547 ailənin fərdi evlərlə təmin olunması nəzərdə tutulurdu. Kəndin inkişafı üçün 243 hektardan çox ərazinin ayrılması planlaşdırılıb.
Bu fakt mühüm bir məqamı göstərir: Böyük Qayıdış sadəcə insanların əvvəlki evlərinin yerinə qaytarılması deyil. Burada yeni yaşayış məntəqələrinin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında qurulması, sosial infrastrukturun paralel yaradılması və gələcək demoqrafik inkişafın nəzərə alınması əsas götürülür.
Hazırda Zar kəndində ilk sakinlərin qayıdışına hazırlıq istiqamətində işlərin davam etdirilməsi də bu prosesin növbəti mərhələyə keçdiyini göstərir.
2024: İstisu Kəlbəcərin iqtisadi kimliyinin yenidən formalaşması
Kəlbəcərin bərpası tarixində 2 sentyabr 2024-cü il xüsusi yer tutur.
Həmin gün “İstisu” mineral su zavodu istifadəyə verildi. Bununla Kəlbəcərin məşhur mineral su brendi 30 illik fasilədən sonra yenidən istehlakçıya təqdim olundu. Zavodun illik istehsal gücü 100 milyon şüşədən çoxdur və müəssisədə təxminən 100 nəfərin çalışması nəzərdə tutulub.
Burada söhbət yalnız bir zavodun fəaliyyətə başlamasından getmir.
“İstisu” Kəlbəcərin tarixi iqtisadi yaddaşının bərpası ilə yanaşı, rayonun müasir iqtisadi profilinin formalaşdırılmasının da göstəricisidir. Mineral su istehsalı, turizm, xidmət sektoru və yerli məşğulluq bir-birini tamamlayan iqtisadi zəncir yaradır.
Bu baxımdan “İstisu” layihəsini Kəlbəcərin təbii resurslarının iqtisadi dəyərə çevrilməsi və yerli məşğulluğun yaradılması strategiyasının mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirmək mümkündür.
İstisu: mineral sudan turizm iqtisadiyyatına
Kəlbəcərin gələcək inkişaf modelində İstisu xüsusi mövqeyə malikdir.
2024-cü ildə dövlət başçısı “İstisu” Müalicə-İstirahət Kompleksində aparılan tikinti işləri ilə tanış oldu. Layihəyə 145 otaqlı hotel, 10 kottec və digər inzibati obyektlər daxildir. 10 min kvadratmetrlik SPA mərkəzində termal hamamlar, hovuzlar, müalicə və istirahət zonalarının yaradılması nəzərdə tutulub.
Bu layihə Kəlbəcərin turizm potensialının sistemli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə daxil edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Kəlbəcərin dağ iqlimi, meşələri, mineral və termal su ehtiyatları, tarixi-mədəni irsi və təbii landşaftı gələcəkdə rayonun turizm iqtisadiyyatının əsas dayaqlarına çevrilə bilər.
Başqa sözlə, İstisunun bərpası Kəlbəcərdə yalnız keçmişin xatirəsinin dirçəldilməsi deyil, gələcəyin xidmət və turizm iqtisadiyyatının qurulmasıdır.
2024-cü ilin başqa mühüm nəticəsi: enerji sisteminin tamamlanması
2 sentyabr 2024-cü ildə İstisu qəsəbəsində 110/35/10 kV-luq “İstisu” yarımstansiyasının açılışı da mühüm hadisələrdən biri oldu.
Yarımstansiyanın yaradılması İstisu sanatoriyası, mineral su zavodu və gələcək yaşayış məntəqələrinin elektrik təminatının dayanıqlılığını artırmaqla yanaşı, bərpaolunan enerji mənbələrinin sistemə inteqrasiyası üçün də imkan yaradır.
Beləliklə, Kəlbəcərdə energetika layihələri ayrı-ayrı obyektlərdən ibarət deyil. Yol, yaşayış, sənaye, turizm və enerji infrastrukturu bir-birini tamamlayan vahid inkişaf modelinə çevrilir.
Kəlbəcər şəhəri: xəritədə deyil, həyatda bərpa olunan şəhər
Böyük Qayıdışın ən mühüm göstəricisi tikilən binaların sayı deyil, insanların həmin binalarda yaşamağa başlamasıdır.
Bu baxımdan 21 avqust 2025-ci il Kəlbəcərin müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Kəlbəcər şəhərinə qayıdan sakinlərlə görüşdü və yeni mənzillərin açarlarını təqdim etdilər. Dövlət başçısı bu günü 32 ildən sonra doğma şəhərə qayıdışın tarixi günü kimi xarakterizə etdi.
Həmin səfərdə şəhərin inkişafının növbəti mərhələlərinə dair də mühüm addımlar atıldı: üçüncü və dördüncü yaşayış komplekslərinin təməli qoyuldu, şəhər parkının yaradılmasına başlanıldı, yeni xidmət və ticarət obyektləri istifadəyə verildi.
Bu, Kəlbəcərin artıq yalnız “bərpa edilən rayon” deyil, yenidən yaşayan şəhər mərhələsinə keçdiyini göstərirdi.
162 ailə: Böyük Qayıdışın statistikadan həyata keçən mərhələsi
2026-cı ilin aprelində Kəlbəcər şəhərinə növbəti köç karvanı çatdı. 27 ailə — 113 nəfər doğma şəhərə köçürüldü.
Bununla Kəlbəcər şəhərinin I yaşayış məhəlləsində birinci mərhələ üzrə ümumilikdə 162 ailənin, 680 nəfərin qayıdışı təmin edildi.
Bu rəqəm sadəcə statistik göstərici deyil.
162 ailə Kəlbəcərin boş küçələrinə insan səsinin qayıtması deməkdir. 680 nəfər məktəb, bağça, mağaza, xidmət, nəqliyyat, səhiyyə və sosial həyatın yenidən formalaşması deməkdir.
Əslində Böyük Qayıdışın mahiyyəti də məhz budur: ev tikmək deyil, həyat qurmaq.
Təhsil: Kəlbəcərin ilk məzunu və yeni nəslin başlanğıcı
Bərpa prosesinin ən mühüm göstəricilərindən biri təhsil infrastrukturunun yaradılmasıdır.
Kəlbəcər şəhərində Bəhmən Cəfərov adına 1 nömrəli tam orta məktəb 2025-ci ilin sentyabrından fəaliyyətə başlayıb. Məktəb ilk mərhələdə modul tipli təhsil müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərib.
2025-2026-cı tədris ilinin sonunda isə bu məktəb Kəlbəcərin yeni tarixində daha bir simvolik hadisəyə şahidlik etdi: azad Kəlbəcərin ilk məzunu yetişdi. Nəzrin Atakişiyeva 2026-cı ilin iyununda məktəbin ilk və yeganə məzunu kimi “Son zəng” mərasimində iştirak etdi.
Bu mənzərə Kəlbəcərin bərpasının yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və demoqrafik proses olduğunu göstərir.
Bir vaxtlar Kəlbəcərdən köçkün düşən insanların övladları indi doğma şəhərdə məktəbə gedir, həmin məktəbin ilk məzunları isə artıq Kəlbəcərin gələcək tarixinin canlı şahidlərinə çevrilirlər.
2025: enerji və infrastruktur layihələrinin genişlənməsi
21 avqust 2025-ci ildə Kəlbəcərdə “Aşağı Vəng”, “Nadirxanlı” və “Çaykənd” Kiçik Su Elektrik Stansiyalarının açılışı həyata keçirildi. “Aşağı Vəng”in gücü 8,6 MVt, “Nadirxanlı”nın gücü isə 8,8 MVt təşkil edir.
Bu layihələr Kəlbəcərin enerji potensialının sistemli şəkildə istifadəyə verilməsinin davamıdır.
Eyni tarixdə Murovdağ tunelinin texniki açılışı isə 2021-ci ildə başlanmış böyük nəqliyyat layihəsinin mühüm nəticəsi oldu.
Beləliklə, beşillik xronikada 2021-ci ilin “təməlqoyma” mərhələsi 2025-ci ildə artıq “istifadəyəvermə” mərhələsinə keçdi.
Zar, İstisu və Kəlbəcər şəhəri — vahid inkişaf modelinin üç dayağı
Kəlbəcərdə həyata keçirilən layihələrə ayrı-ayrılıqda baxdıqda çoxsaylı tikinti və infrastruktur obyektləri görünür. Lakin prosesə sistemli yanaşdıqda daha böyük mənzərə ortaya çıxır.
Kəlbəcər şəhəri — inzibati, sosial və yaşayış mərkəzidir.
Zar kəndi — kənd yaşayışının və kənd təsərrüfatı potensialının bərpasının nümunəsidir.
İstisu — turizm, sağlamlıq, mineral su və xidmət iqtisadiyyatının gələcək mərkəzlərindən biridir.
Bunları birləşdirən Toğanalı-Kəlbəcər-İstisu avtomobil yolu və Murovdağ tuneli isə bütün sistemin nəqliyyat dayağıdır.
Enerji stansiyaları bu iqtisadi və sosial sistemin enerji təminatını, məktəb və digər sosial obyektlər isə onun insan kapitalını formalaşdırır.
Bu baxımdan Kəlbəcərdə görülən işləri yalnız “tikinti layihələri” adlandırmaq prosesin miqyasını kiçiltmək olardı. Burada faktiki olaraq yeni regional inkişaf modeli qurulur.
Beş ilin siyasi və tarixi nəticəsi
16 avqust 2021-ci ildə Kəlbəcərə daxil olan dövlət başçısı işğaldan azad edilmiş, infrastrukturu dağıdılmış, əhalisi didərgin salınmış bir rayonla qarşılaşmışdı.
16 avqust 2026-cı ildə isə həmin rayon artıq:
- yaşayış kompleksləri tikilən;
- keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə qayıtdığı;
- məktəbləri fəaliyyət göstərən;
- enerji infrastrukturu yenidən qurulan;
- mineral su zavodu işləyən;
- turizm kompleksi formalaşdırılan;
- kəndləri yenidən salınan;
- böyük nəqliyyat layihələri reallaşdırılan;
- yaşıl enerji potensialı inkişaf etdirilən;
bir məkana çevrilməkdədir.
Rəsmi məlumatlara əsasən, Kəlbəcərdə artıq bir neçə kiçik su elektrik stansiyası, “Yuxarı Vəng” Su Elektrik Stansiyası və “İstisu” yarımstansiyası istismara verilib.
Bu göstəricilər beş il ərzində görülən işlərin miqyasını təsəvvür etməyə imkan verir.
Nəticə: Kəlbəcərin bərpası keçmişə qayıdış deyil, gələcəyin qurulmasıdır
Kəlbəcərin son beş illik inkişaf xronikasına yalnız tikinti statistikasının prizmasından baxmaq doğru olmaz.
Bu beş ilin əsas mahiyyəti əraziyə nəzarətin bərpasından əraziyə həyatın qaytarılmasına keçiddir.
2021-ci ildə Kəlbəcərdə Azərbaycan bayrağının ucaldılması siyasi Zəfərin rəmzi idisə, 2025-2026-cı illərdə insanların həmin şəhərdə evlərinin açarlarını alması Zəfərin sosial nəticəsinin təzahürüdür.
Birinci mərhələdə torpaq azad edildi.
İkinci mərhələdə yol çəkildi.
Üçüncü mərhələdə şəhər və kəndlər quruldu.
Dördüncü mərhələdə iqtisadiyyat, enerji və turizm infrastrukturu yaradıldı.
İndi isə əsas mərhələ — insanların doğma yurdda davamlı və təhlükəsiz həyatının təmin edilməsi mərhələsi başlayıb.
Kəlbəcərin beş illik xronikası göstərir ki, Böyük Qayıdış yalnız keçmiş məcburi köçkünlərin fiziki qayıdışı ilə ölçülən proses deyil. Bu, eyni zamanda dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, iqtisadi potensialın bərpası, sosial institutların yaradılması, insan kapitalının geri qayıtması və yeni nəsil üçün dayanıqlı yaşayış mühitinin formalaşdırılması prosesidir.
Və bu mənada Kəlbəcərdə son beş ildə görülən işlərin ən böyük nəticəsi tikilən binaların sayı deyil.
Ən böyük nəticə odur ki, Kəlbəcər yenidən yaşayır.
Dağların qoynunda bir vaxtlar yalnız xatirələr qalmışdı.
Bu gün isə həmin dağlarda tikinti səsi, məktəb zəngi, insan nəfəsi və qayıdan ailələrin ayaq səsləri eşidilir.
Kəlbəcərin yeni tarixinin ən böyük xronikası da məhz budur:
Zəfər torpağı azad etdi, Böyük Qayıdış isə torpağa həyatı qaytarır.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
