Beş il əvvəl Kəlbəcərdə başlayan yeni tarix
16 avqust 2021-ci il Kəlbəcərin müasir tarixində xüsusi siyasi və tarixi mərhələnin başlanğıcıdır. Həmin gün Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva işğaldan azad edilmiş Kəlbəcərə ilk dəfə səfər etdilər. Dövlət başçısının Ömər aşırımından keçərək Kəlbəcərə daxil olması, Toğanalı-Kəlbəcər avtomobil yolu və Murovdağ tuneli ilə bağlı layihələrlə tanışlığı, “Kəlbəcər-1” Kiçik Su Elektrik Stansiyasına baxışı və Kəlbəcər şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltması yalnız bir səfərin xronikası deyil, sonrakı beş ilin strateji inkişaf xəritəsinin ilkin konturları idi.
Bu gün həmin tarixin üzərindən beş il keçir.
Beş il əvvəl Kəlbəcər dağıdılmış şəhər və kəndləri, məhv edilmiş infrastrukturu, boşalmış yaşayış məkanları və uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanları ilə qarşıda böyük bir bərpa və quruculuq vəzifəsi dayanmış ərazi idi.
Bu gün isə Kəlbəcərdə yeni yaşayış məhəllələri salınır, sakinlər doğma yurda qayıdır, məktəblər fəaliyyət göstərir, enerji infrastrukturu yenidən qurulur, yollar və tunellər inşa edilir, İstisu iqtisadi və turizm potensialının yeni mərhələsinə qədəm qoyur, kəndlərin bərpası davam edir.
Bu mənzərəni yalnız tikinti statistikası ilə izah etmək mümkün deyil.
Kəlbəcərdə son beş ildə həyata keçirilən proses əslində əraziyə fiziki qayıdışdan daha böyük məna daşıyır: burada həyatın, iqtisadi fəaliyyətin, sosial mühitin və gələcək inkişaf modelinin yenidən qurulması həyata keçirilir.
—
Dünən: dağıdılmış şəhərdən tarixi yaddaşa
Kəlbəcərin 1993-cü ildə işğalından sonra rayonun yaşayış məntəqələri dağıdıldı, əhalisi doğma yurdlarından didərgin düşdü, sosial və iqtisadi infrastruktur məhv edildi.
2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticəsində Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması ilə tarixi prosesin yeni mərhələsi başlandı.
16 avqust 2021-ci ildə Kəlbəcərə səfəri zamanı Prezident İlham Əliyevin qarşılaşdığı mənzərə dağıdılmış şəhərin miqyasını açıq şəkildə nümayiş etdirirdi. Dövlət başçısı həmin gün Kəlbəcərin şəhər və kəndlərinin yenidən qurulacağını bildirmişdi.
Bu, sadəcə siyasi bəyanat deyildi.
Sonrakı illərdə həyata keçirilən layihələr göstərdi ki, Kəlbəcərin bərpası mərhələli, kompleks və uzunmüddətli dövlət proqramının tərkib hissəsi kimi həyata keçirilir.
Bu modelin əsas fərqi ondadır ki, əvvəlcə yalnız yaşayış binalarının tikintisinə deyil, yaşayış üçün zəruri olan bütün sistemin yaradılmasına üstünlük verilir.
Yol.
Enerji.
Su.
Səhiyyə.
Təhsil.
Məşğulluq.
Ticarət.
Turizm.
Sosial xidmətlər.
Bütün bunlar birlikdə yeni Kəlbəcərin iqtisadi və sosial strukturunu formalaşdırır.
—
2021: yolun təməli, gələcəyin istiqaməti
Kəlbəcərin bərpasının ən mühüm ilkin şərtlərindən biri nəqliyyat əlçatanlığının təmin olunması idi.
Dağlıq relyef, yüksək yüksəkliklər, sərt iqlim və qış aylarında mürəkkəb yol şəraiti Kəlbəcərin digər rayonlarla əlaqəsinin dayanıqlı qurulmasını strateji məsələyə çevirirdi.
Məhz buna görə 2021-ci il səfərində Toğanalı-Kəlbəcər avtomobil yolu və Murovdağ tuneli layihələri xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Prezident İlham Əliyev həmin səfərdə Murovdağda uzunluğu 11,6 kilometr nəzərdə tutulan tunelin təməlqoyma mərasimində iştirak etdi.
Bu layihənin mahiyyəti sadəcə yol məsafəsini qısaltmaqdan ibarət deyildi.
Bu, Kəlbəcərin gələcək məskunlaşmasının, iqtisadi fəaliyyətinin və turizm imkanlarının nəqliyyat təminatını yaratmaq demək idi.
Başqa sözlə, Kəlbəcərin yeni inkişaf modelinin ilk dayaqlarından biri yol oldu.
—
Enerji: təbii potensialın iqtisadi gücə çevrilməsi
Kəlbəcərin bərpasında enerji infrastrukturu ayrıca strateji istiqamət təşkil edir.
2021-ci ildə “Kəlbəcər-1” Kiçik Su Elektrik Stansiyasının yenidən qurulması ilə bağlı işlər artıq başlanmışdı. Stansiyanın əvvəlki infrastrukturunun dağıdıldığı və yeni sistemin qurulduğu barədə dövlət başçısına məlumat verilmişdi.
Bu layihə sonrakı mərhələdə daha geniş enerji proqramının tərkibinə çevrildi.
Kəlbəcərin dağ çayları və hidroenerji potensialı yeni enerji sisteminin formalaşdırılması üçün imkan yaradır.
Burada diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, rayonun bərpası zamanı onun təbii sərvətlərindən yalnız istehlak üçün deyil, regional iqtisadi inkişafın mühüm resursu kimi istifadə olunması nəzərdə tutulur.
Beləliklə, Kəlbəcər gələcəkdə yalnız enerji istehlak edən yaşayış məkanı deyil, həm də enerji istehsal edən regionlardan biri kimi çıxış edə bilər.
Bu, Böyük Qayıdışın iqtisadi tərəfinin mühüm elementidir.
—
İstisu: keçmiş şöhrətin yeni iqtisadi modelə çevrilməsi
Kəlbəcər deyəndə Azərbaycanın yaddaşında ilk növbədə təbiət, dağlar, yaylaqlar və İstisu canlanır.
İstisu Kəlbəcərin yalnız mineral sərvəti deyil, onun iqtisadi və turizm tarixinin mühüm hissəsidir.
Bu səbəbdən İstisu mineral su zavodunun fəaliyyətə başlaması rayonun bərpası baxımından simvolik və praktiki əhəmiyyət daşıyır.
Burada tarixi bir brend yenidən iqtisadi dövriyyəyə qaytarılır.
Lakin gələcək perspektiv daha genişdir.
İstisu yalnız mineral su istehsalı ilə məhdudlaşmamalıdır.
Termal müalicə, sanatoriya xidməti, dağ turizmi, ekoturizm, hotelçilik, ictimai iaşə və xidmət sektoru bir-birini tamamlayan vahid turizm ekosisteminə çevrilə bilər.
Bu baxımdan İstisu layihəsini Kəlbəcərin gələcək iqtisadiyyatının diversifikasiya elementlərindən biri kimi qiymətləndirmək mümkündür.
—
Kəlbəcər şəhəri: qayıdışın əsas ünvanı
Böyük Qayıdışın real nəticəsi insanın öz evində yaşamasıdır.
Yeni yolların, məktəblərin, elektrik stansiyalarının və digər obyektlərin tikintisi vacibdir. Lakin bütün bunların yekun məqsədi insanın doğma yurdda təhlükəsiz, rahat və davamlı həyatının təmin edilməsidir.
Bu baxımdan Kəlbəcər şəhərində yaşayış komplekslərinin qurulması prosesin ən mühüm mərhələlərindən biridir.
Kəlbəcərə qayıdan ailələr üçün mənzillərin, sosial obyektlərin, xidmət sahələrinin və ictimai məkanların yaradılması şəhərin yalnız fiziki görünüşünü deyil, sosial həyatını da yenidən formalaşdırır.
Kəlbəcərin yeni şəhərsalma modeli keçmişin sadəcə bərpası deyil.
Bu, yeni Kəlbəcərin qurulmasıdır.
Çünki 1990-cı illərin şəhərini olduğu kimi geri qaytarmaq mümkün deyil. Müasir Kəlbəcər yeni texnologiyalar, müasir infrastruktur, enerji səmərəliliyi, sosial xidmətlər və yeni iqtisadi imkanlar üzərində qurulur.
Bu baxımdan Böyük Qayıdış həm də məkanın modernləşdirilməsi prosesidir.
—
162 ailə: statistikanın arxasında dayanan insan taleləri
Kəlbəcərə qayıdışın rəqəmləri bir tərəfdən dövlət proqramının miqyasını göstərir, digər tərəfdən isə hər bir rəqəmin arxasında bir insan taleyinin dayandığını xatırladır.
Kəlbəcər şəhərinə mərhələli şəkildə keçmiş məcburi köçkün ailələrinin qayıdışı təmin edilir.
162 ailənin qayıdışı yalnız 162 mənzilin istifadəyə verilməsi demək deyil.
Bu, 162 ailənin həyatının yenidən qurulmasıdır.
Uşaqların məktəbə getməsi, insanların işləməsi, ailələrin öz doğma torpağında gələcək planları qurması, sosial münasibətlərin bərpası və şəhər həyatının yenidən formalaşması deməkdir.
Böyük Qayıdışın ən mühüm sosial göstəricisi məhz budur.
İnsan qayıdırsa, şəhər də qayıdır.
—
Zar kəndi: kənd məkanının yenidən qurulması
Kəlbəcərin gələcəyi yalnız şəhərdən ibarət deyil.
Rayonun kəndlərinin bərpası da Böyük Qayıdışın fundamental istiqamətlərindəndir.
Zar kəndində aparılan quruculuq işləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada yüzlərlə ailənin məskunlaşdırılması üçün yaşayış evləri ilə yanaşı məktəb, uşaq bağçası, səhiyyə məntəqəsi, ticarət və xidmət obyektlərinin yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma kəndi sadəcə yaşayış evləri toplusu kimi deyil, tam sosial-iqtisadi vahid kimi formalaşdırmağa imkan verir.
Zarın gələcək inkişafında kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, arıçılıq və digər yerli iqtisadi fəaliyyət istiqamətləri mühüm rol oynaya bilər.
Beləliklə, kəndə qayıdış yalnız evə qayıdış deyil.
Kənd iqtisadiyyatına qayıdışdır.
—
Təhsil: yeni Kəlbəcərin gələcəyini formalaşdıran əsas amil
Kəlbəcərin bərpası haqqında danışarkən məktəblərin inşası ayrıca diqqət tələb edir.
Çünki şəhərin bərpası bir nəsil üçün, məktəbin tikilməsi isə gələcək nəsillər üçün layihədir.
Bəhmən Cəfərov adına Kəlbəcər şəhəri 1 nömrəli tam orta məktəbinin fəaliyyətə başlaması bu baxımdan xüsusi simvolik məna daşıyır.
Bu məktəbdə oxuyan uşaqlar Kəlbəcərin yeni tarixinin ilk nəslidir.
Onlar Kəlbəcəri yalnız ata-babalarının xatirələrindən tanımırlar.
Onlar Kəlbəcərdə yaşayır, məktəbə gedir, şəhərin küçələrində böyüyürlər.
Bu isə Böyük Qayıdışın ən mühüm demoqrafik nəticəsidir.
Çünki şəhərin davamlılığı onun binaları ilə deyil, gələcək nəsilləri ilə ölçülür.
—
Murovdağ tuneli: coğrafi maneədən strateji üstünlüyə
Kəlbəcərin gələcəyinə baxarkən Murovdağ tunelinin ayrıca əhəmiyyətini qeyd etmək lazımdır.
2021-ci ildə təməli qoyulan layihənin məqsədi mürəkkəb dağ relyefinin yaratdığı nəqliyyat çətinliklərini aradan qaldırmaq idi.
Belə layihələr Kəlbəcərin yalnız bu gününü deyil, qarşıdakı onilliklərini nəzərə alan infrastrukturdur.
Çünki rayonun iqtisadi inkişafı üçün bazarlara çıxış, turizm üçün rahat nəqliyyat, əhalinin fasiləsiz gediş-gəlişi, fövqəladə hallara hazırlıq və logistika imkanları həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan tunel sadəcə mühəndis qurğusu deyil.
O, Kəlbəcərin coğrafi təcridini azaldan və iqtisadi inteqrasiyasını gücləndirən strateji infrastruktur obyektidir.
—
Beş ilin əsas dərsi: bərpa yalnız tikinti deyil
Kəlbəcərdə son beş ildə həyata keçirilən işləri bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür.
Birinci mərhələ — təhlükəsizlik və əraziyə çıxış.
Ərazinin minalardan təmizlənməsi, yolların çəkilməsi və təhlükəsizliyin təmin olunması qayıdışın ilkin şərtləridir.
İkinci mərhələ — mühəndis infrastrukturu.
Elektrik, su, rabitə və nəqliyyat sistemləri qurulmadan yaşayış mümkün deyil.
Üçüncü mərhələ — yaşayış məkanları.
Şəhər və kəndlərdə evlər, yaşayış kompleksləri və ictimai məkanlar yaradılır.
Dördüncü mərhələ — sosial infrastruktur.
Məktəb, bağça, səhiyyə, xidmət və ticarət obyektləri yaradılır.
Beşinci mərhələ — iqtisadi həyat.
İstisu, energetika, turizm, kənd təsərrüfatı, xidmət və digər sahələrdə iqtisadi fəaliyyət üçün baza formalaşdırılır.
Altıncı mərhələ — insanın qayıdışı.
Bütün layihələrin əsas məqsədi insanın doğma yurdda davamlı həyatını təmin etməkdir.
Bu mərhələlər bir-birindən ayrı deyil.
Onlar vahid inkişaf strategiyasının elementləridir.
—
Gələcəyə baxış: Kəlbəcər necə bir iqtisadi mərkəzə çevrilə bilər?
Kəlbəcərin qarşısında artıq yeni sual dayanır:
“Nə qədər ev tikiləcək?” yox, “Bu evlərdə necə davamlı həyat qurulacaq?”
Bu sual Böyük Qayıdışın ikinci mərhələsinin əsas məzmununu müəyyənləşdirir.
Gələcək Kəlbəcərin inkişafı üçün bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İnsan kapitalı
Kəlbəcərin uzunmüddətli inkişafının əsas şərti savadlı, peşəkar və yerli iqtisadiyyata inteqrasiya olunmuş əhalinin formalaşdırılmasıdır.
Məktəbdən başlayaraq peşə təhsili, ali təhsil imkanları və yeni məşğulluq proqramlarına qədər bütöv insan kapitalı siyasəti vacibdir.
Turizm iqtisadiyyatı
İstisu ilə yanaşı Kəlbəcərin dağlıq landşaftı, meşələri, yaylaqları, mineral bulaqları və tarixi-mədəni irsi turizm məhsuluna çevrilə bilər.
Lakin bunun üçün yalnız hotel tikmək kifayət deyil.
Turizm marşrutları, nəqliyyat, bələdçilik, xidmət keyfiyyəti, təhlükəsizlik, rəqəmsal informasiya və yerli sahibkarlıq ekosistemi birlikdə formalaşdırılmalıdır.
Yaşıl enerji
Kəlbəcərin hidroenerji potensialı gələcəkdə rayonun iqtisadi inkişafının mühüm dayaqlarından birinə çevrilə bilər.
Bu istiqamət həm enerji təminatını gücləndirə, həm də Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasına töhfə verə bilər.
Aqrar və kənd iqtisadiyyatı
Zar və digər kəndlərin bərpası ilə Kəlbəcərdə ənənəvi təsərrüfat sahələrinin müasir texnologiyalarla yenidən qurulması üçün imkan yaranır.
Heyvandarlıq, arıçılıq, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və yerli brendlərin yaradılması gələcəkdə kənd əhalisinin məşğulluğunda mühüm rol oynaya bilər.
Yerli sahibkarlıq
Kəlbəcərin davamlı iqtisadiyyatı yalnız dövlət investisiyaları ilə məhdudlaşmamalıdır.
Növbəti mərhələdə özəl sektorun, yerli sahibkarların və kiçik və orta biznesin rayonda fəallaşması xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq.
Çünki dayanıqlı şəhər iqtisadiyyatı dövlət layihələri ilə başlayır, lakin özəl iqtisadi fəallıqla davamlı xarakter qazanır.
—
Kəlbəcər modelinin regional əhəmiyyəti
Kəlbəcərdə baş verən prosesə yalnız bir rayonun bərpası kimi baxmaq düzgün olmaz.
Kəlbəcər Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni regional inkişaf modelinin mühüm elementlərindən biridir.
Burada dağlıq ərazidə şəhərsalma, mürəkkəb mühəndis infrastrukturu, yaşıl enerji, turizm, kənd yaşayış məntəqələrinin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının eyni vaxtda həyata keçirilməsi xüsusi idarəetmə təcrübəsi yaradır.
Bu təcrübənin gələcəkdə Azərbaycanın digər azad edilmiş ərazilərində də tətbiq edilə biləcək mühüm institusional və texniki nəticələri ola bilər.
—
Beş ildən sonra Kəlbəcərə baxış
16 avqust 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev Kəlbəcər şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaldarkən qarşıda böyük bir dağıntı və böyük bir vəzifə vardı.
Beş il sonra həmin mənzərə dəyişib.
Lakin proses hələ başa çatmayıb.
Əksinə, bərpanın birinci mərhələsi gələcək inkişafın başlanğıcına çevrilir.
Kəlbəcərin qarşısında indi daha mürəkkəb və daha məsuliyyətli mərhələ dayanır: qurulan şəhərlərin və kəndlərin iqtisadi baxımdan özünü təmin edən, sosial baxımdan canlı, demoqrafik baxımdan dayanıqlı və ekoloji baxımdan balanslaşdırılmış yaşayış məkanlarına çevrilməsi.
Bu mərhələdə rəqəmlər qədər keyfiyyət də əhəmiyyətli olacaq.
Neçə ev tikildi?
Neçə ailə qayıtdı?
Neçə məktəb açıldı?
Neçə iş yeri yaradıldı?
Neçə turist gəldi?
Neçə sahibkar fəaliyyətə başladı?
Neçə gənc Kəlbəcərdə gələcəyini qurmağa qərar verdi?
Növbəti illərin əsas göstəriciləri bunlar olacaq.
—
Nəticə: dünənin yarasından sabahın şəhərinə
Kəlbəcərin son beş illik tarixi bir cümlə ilə ifadə edilə bilər:
2021-ci ildə Kəlbəcərə qayıdış başladı, 2026-cı ildə isə Kəlbəcərdə gələcək qurulur.
Bu iki hadisə arasında yol, tunel, məktəb, enerji stansiyası, yaşayış kompleksi, zavod, turizm infrastrukturu və ən əsası insan taleləri dayanır.
Beş il əvvəl Azərbaycan Prezidenti Kəlbəcər şəhərində dağıdılmış binaların qarşısında dayanaraq şəhərin yenidən qurulacağını bəyan etmişdi. Rəsmi dövlət məlumatlarında da həmin səfərin əsas istiqamətləri — yol, tunel, enerji infrastrukturu və şəhərin bərpası — aydın şəkildə əksini tapıb.
Bu gün həmin sözlərin bir hissəsi artıq reallığa çevrilib.
Kəlbəcər yenidən yaşayış məkanına çevrilir.
Amma qarşıdakı dövr daha böyük məsuliyyət tələb edir.
Çünki şəhər tikmək mümkündür, lakin şəhər həyatı yaratmaq daha mürəkkəbdir.
Ev tikmək mümkündür, lakin həmin evdə gələcək qurmaq üçün iş, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, təhlükəsizlik və sosial mühit lazımdır.
Kəlbəcərin gələcək uğuru da məhz bu kompleks yanaşmadan asılı olacaq.
Bu gün Kəlbəcərin dağlarında yeni tikililərin səsi eşidilir.
Sabah isə həmin küçələrdə uşaqların səsi, məktəb zəngi, sahibkarlığın, turizmin və yerli iqtisadi həyatın səsi daha çox eşidilməlidir.
Dünən Kəlbəcərdən insanlar məcburən çıxırdı.
Bu gün insanlar Kəlbəcərə qayıdır.
Sabah isə Kəlbəcər insanlarının gələcəyini qurduğu, iqtisadi dəyər yaratdığı və yeni nəsillərin doğulub böyüdüyü dayanıqlı bir şəhər və region kimi tarixə yazılmalıdır.
Kəlbəcərin son beş ili bunun yalnız başlanğıcıdır.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
