Bu gün – Başlıbel faciəsinin 33-cü ildönümü – təkcə xatirə günü deyil, həm də həqiqətlərin yenidən xatırladılması, sənədlər və şahid ifadələri ilə təsdiqlənməsi günüdür. 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcər rayonunun işğalı zamanı baş verənlər uzun illər yalnız sağ qalanların yaddaşında yaşasa da, sonrakı dövrdə aparılan jurnalist araşdırmaları bu faciənin miqyasını və detalları ilə üzə çıxardı.
Araşdırmalar göstərir ki, Başlıbel hadisələri planlı mühasirə və təcridetmə strategiyasının tərkib hissəsi olub. Kəndin coğrafi mövqeyi – dağlıq relyefdə yerləşməsi və əsas yolların nəzarət altına alınması – mülki əhalinin çıxış imkanlarını kəskin şəkildə məhdudlaşdırmışdı. Yerli sakinlərin və hadisə şahidlərinin ifadələrinə əsasən, kəndlə xarici əlaqə hələ mart ayının sonlarından kəsilmiş, ərzaq və tibbi təminat demək olar ki, dayanmışdı.
Aprelin 2-də mühasirəni yarmaq cəhdi zamanı baş verənlər müxtəlif mənbələrdə təsdiqlənir. Sağ qalanların sonrakı illərdə verdiyi müsahibələrdə qeyd olunur ki, mülki şəxslər əvvəlcədən müəyyən edilmiş dağ cığırları ilə çıxmağa çalışsalar da, pusquya düşüblər. Bu fakt hadisənin təsadüfi deyil, koordinasiyalı hücum olduğunu ehtimal etməyə əsas verir.
Kahalarla bağlı məlumatlar isə araşdırmaların ən dramatik hissəsini təşkil edir. Hadisə yerində olmuş jurnalistlərin sonrakı illərdə topladığı materiallara görə, bu sığınacaqlar əvvəlcədən yaşayış üçün nəzərdə tutulmamış, sadəcə müvəqqəti gizlənmə məkanı kimi seçilmiş təbii mağaralar idi. Şahidlər bildirirlər ki, həmin 18 gün ərzində insanlar demək olar ki, qida və istilik olmadan, tam məhdud şəraitdə yaşayıblar. Bəzi müsahibələrdə uşaqların və yaşlıların vəziyyətinin xüsusilə ağır olduğu vurğulanır.
Aprelin 18-də baş verən hücumla bağlı araşdırmalar bir neçə mühüm detalı üzə çıxarır. Sağ qalanların ifadələrinə görə, hücum gecə saatlarında, qəfil və çoxsaylı silahlı qüvvələrin iştirakı ilə həyata keçirilib. Bu isə sığınacaqların yerinin əvvəlcədən dəqiq müəyyən edildiyini göstərir. Hadisədən sonra ərazidə aparılan qeyri-rəsmi müşahidələrdə güllə izləri və dağıntıların xarakteri hücumun yaxın məsafədən və intensiv atəşlə aparıldığını təsdiqləyir.
Faciənin beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində də mühüm addımlar atılıb. ABŞ Dövlət Departamentinin 2021-ci il insan hüquqları hesabatında Başlıbel hadisələrinin qeyd olunması, jurnalist araşdırmaları və hüquq müdafiəçilərinin topladığı faktların beynəlxalq platformalara çıxarıldığını göstərir. Bununla yanaşı, müxtəlif qeyri-hökumət təşkilatları və tədqiqatçılar tərəfindən toplanmış şahid ifadələri arxivləşdirilərək gələcək hüquqi qiymətləndirmələr üçün əsas baza rolunu oynayır.
Hadisənin ədəbi-sənədli müstəvidə işıqlandırılması da diqqətəlayiqdir. H. Şahbəndəyev tərəfindən qələmə alınmış “Qanlı kaha” hekayə yalnız bədii təsvir deyil, eyni zamanda jurnalist müşahidələri və şahid ifadələrinə əsaslanan sənədli mətn kimi dəyərləndirilir. Bu cür mənbələr faktların emosional və insani tərəfini çatdırmaq baxımından mühüm rol oynayır.
Araşdırmaların bir digər istiqaməti isə sağ qalanların sonrakı taleyi ilə bağlıdır. 113 gün mühasirədə qalan insanların yalnız gecə hərəkət etməklə xilas olması faktı onların hərbi əməliyyat zonasından sistemli şəkildə yayınmağa çalışdığını göstərir. Bu marşrutların sonradan xəritələşdirilməsi göstərir ki, istifadə olunan yollar əsasən çətin keçilən, lakin müşahidədən kənar qalan dağ keçidləri olub.
2020-ci ilin 25 noyabrında Kəlbəcərin azad edilməsi ilə bölgədə faktların yerində araşdırılması üçün yeni imkanlar yarandı. Jurnalistlər və tədqiqatçılar uzun illər əlçatmaz olan ərazilərə daxil olaraq hadisə yerlərini yenidən sənədləşdirməyə başladılar. Bu ekspedisiyalar zamanı toplanan materiallar – foto və video sübutlar, coğrafi koordinatlar və şahid xatirələri – Başlıbel faciəsinin daha dolğun mənzərəsini formalaşdırmağa imkan verdi.
Başlıbel hadisələri göstərir ki, müharibə yalnız cəbhə xəttində baş vermir. Onun ən ağır nəticələri çox vaxt müdafiəsiz mülki əhali üzərində hiss olunur. Bu faciə həm də jurnalistikanın və sənədləşdirmənin əhəmiyyətini ortaya qoyur: illər keçsə də, faktlar toplanır, şahidlər danışır və tarix susmur.
Bu gün Başlıbel yalnız bir kəndin adı deyil – o, yaddaş, sübut və ədalət axtarışının simvoludur. Şəhidlərin xatirəsi isə bu araşdırmaların mərkəzində dayanır və hər yeni nəsil üçün unudulmaması gərəkən bir həqiqəti xatırladır.
Şəhidlərimizin ruhu şad olsun!
Subyekt.az
