![]()
ABŞ, Çin və Rusiya liderlərinin Şençjendə keçiriləcək üçtərəfli görüşü qlobal təhlükəsizlik, nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması, Ukrayna müharibəsi, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər və Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi mənzərəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dünya siyasətinin diqqəti noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək mühüm diplomatik görüşə yönəlib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin ilk dəfə üçtərəfli formatda bir araya gəlməsi beynəlxalq münasibətlər sistemində diqqətçəkən hadisə kimi qiymətləndirilir.
Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində nəzərdə tutulan görüşün gündəliyində dünya sülhünün qorunması, strateji sabitlik, nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması, regional münaqişələr və böyük dövlətlər arasında münasibətlərin gələcək istiqamətləri kimi məsələlərin yer alacağı gözlənilir.
Bu görüşün əhəmiyyəti yalnız üç dövlət başçısının diplomatik təmasları ilə məhdudlaşmır. Söhbət dünya iqtisadiyyatının böyük hissəsinə, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə, enerji bazarlarına və qlobal siyasi proseslərə ciddi təsir imkanlarına malik üç güc mərkəzinin münasibətlərindən gedir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində müşahidə olunan geosiyasi dəyişikliklər fonunda belə bir görüşün keçirilməsi təsadüfi deyil. ABŞ və Çin arasında iqtisadi-texnoloji rəqabətin dərinləşməsi, Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin mürəkkəb xarakter alması, Ukrayna müharibəsinin davam etməsi və Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik problemlərinin genişlənməsi beynəlxalq siyasi gündəliyi daha da mürəkkəbləşdirir.
Böyük dövlətlərin maraqları: ortaq məxrəc, yoxsa geosiyasi rəqabət?
ABŞ Prezidenti Donald Tramp üçün bu görüş Vaşinqtonun qlobal siyasi proseslərdə aparıcı mövqeyini qorumaq, nüvə təhlükəsizliyi məsələsində yeni diplomatik mexanizmlər formalaşdırmaq və Çinlə münasibətlərdə iqtisadi rəqabətin idarəolunan səviyyədə saxlanılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Çin lideri Si Cinpin isə Pekinin beynəlxalq münasibətlər sistemində artan siyasi və iqtisadi nüfuzunu nümayiş etdirmək, ABŞ-la münasibətlərdə sabitliyi qorumaq və Çinin qlobal iqtisadi proseslərdəki mövqeyini möhkəmləndirmək niyyətindədir.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üçün isə bu görüş Moskvanın beynəlxalq diplomatik təmaslarını genişləndirmək, Qərbin siyasi təzyiqləri fonunda alternativ tərəfdaşlıqlarını nümayiş etdirmək və Ukrayna müharibəsi ətrafında yaranmış mürəkkəb vəziyyətdə diplomatik manevr imkanlarını artırmaq baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Bununla belə, üç ölkənin strateji maraqlarının bütün məsələlərdə üst-üstə düşdüyünü söyləmək mümkün deyil. ABŞ və Çin arasında texnoloji, iqtisadi və hərbi-strateji rəqabət davam edir. Rusiya ilə ABŞ arasında münasibətlər isə Ukrayna müharibəsi və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələləri səbəbindən ciddi fikir ayrılıqları ilə xarakterizə olunur.
Belə şəraitdə görüşün əsas nəticəsi tərəflərin nə dərəcədə ortaq mövqe formalaşdıra biləcəyindən asılı olacaq.
Nüvə təhlükəsizliyi və dünya sülhü: əsas sınaq
Görüşün diqqətçəkən istiqamətlərindən biri nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması məsələsidir. ABŞ və Rusiya dünyanın ən böyük nüvə arsenalına malik dövlətlərdir. Çin isə son illərdə hərbi və nüvə potensialını genişləndirmək istiqamətində addımlar atır.
ABŞ administrasiyasının nüvə silahlarının azaldılması məsələsini müzakirəyə çıxarmaq niyyəti beynəlxalq təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin bu istiqamətdə konkret razılaşmanın əldə olunması asan görünmür. Pekin uzun müddətdir ki, nüvə arsenalının ABŞ və Rusiyanın arsenalları ilə müqayisədə daha kiçik olduğunu əsas gətirərək üçtərəfli məhdudlaşdırma danışıqlarına ehtiyatla yanaşır.
Digər tərəfdən, ABŞ və Rusiya arasında strateji nüvə silahlarına dair son əsas müqavilənin 2026-cı ilin fevralında qüvvədən düşməsi bu sahədə yeni hüquqi və siyasi mexanizmlərin yaradılmasını daha aktual edib.
Əgər tərəflər nüvə təhlükəsizliyi ilə bağlı ortaq yanaşma formalaşdıra bilsələr, bu, beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyin azaldılmasına mühüm töhfə verə bilər. Əks halda, böyük dövlətlər arasında silahlanma rəqabətinin daha da dərinləşməsi təhlükəsi qalacaq.
Ukrayna müharibəsi və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası
Görüşün beynəlxalq siyasi gündəmdə ən həssas istiqamətlərindən biri də Ukrayna müharibəsidir. Rusiya ilə Ukrayna arasında davam edən müharibə təkcə iki dövlətin münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. Bu münaqişə Avropanın təhlükəsizlik sisteminə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və qlobal güc balansına birbaşa təsir göstərir.
Moskva üçün Ukrayna məsələsi strateji əhəmiyyət daşıdığı halda, Vaşinqtonun bu istiqamətdə atacağı diplomatik addımlar ABŞ-ın Avropa ilə münasibətlərinə və beynəlxalq nüfuzuna da təsirsiz ötüşməyəcək.
Burada xüsusi vurğulanmalı məqam ondan ibarətdir ki, Ukraynanın gələcəyinə dair hər hansı siyasi razılaşma Kiyevin iştirakı və razılığı olmadan legitim həll kimi qəbul edilə bilməz. Eyni zamanda Avropa dövlətlərinin təhlükəsizlik maraqlarının nəzərə alınması da zəruridir.
Böyük dövlətlərin qapalı danışıqlarında digər ölkələrin taleyinin müəyyənləşdirilməsi beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.
Yalta konfransı ilə müqayisələr və yeni dünya nizamı ehtimalı
Tramp, Putin və Si Cinpinin görüşü ilə əlaqədar beynəlxalq mediada 1945-ci il Yalta konfransı ilə müqayisələr aparılır. Həmin konfransda ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt, Böyük Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçill və SSRİ rəhbəri İosif Stalin İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı beynəlxalq münasibətlərin formalaşmasını müzakirə etmişdilər.
Müasir dövrdə də üç böyük gücün rəhbərlərinin eyni masa arxasında əyləşməsi dünya nizamının gələcəyi ilə bağlı sualları aktuallaşdırır. Lakin 1945-ci ilin siyasi reallıqları ilə 2026-cı ilin geosiyasi mənzərəsini eyniləşdirmək doğru olmazdı.
Bugünkü dünya çoxqütblü siyasi və iqtisadi münasibətlər sistemi ilə xarakterizə olunur. Avropa İttifaqı, Hindistan, Türkiyə, Yaponiya və digər regional güclər beynəlxalq proseslərdə mühüm təsir imkanlarına malikdirlər.
Ona görə də üç dövlətin liderlərinin görüşünü avtomatik olaraq yeni Yalta razılaşması kimi təqdim etmək düzgün deyil. Bununla belə, böyük güclər arasında mümkün razılaşmaların digər dövlətlərin suverenliyinə və milli maraqlarına necə təsir göstərəcəyi ciddi diqqət tələb edir.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi və milli maraqlar
Bu görüşün nəticələri Cənubi Qafqaz üçün də müəyyən siyasi və iqtisadi perspektivlər yarada bilər. Xüsusilə Azərbaycanın regional nəqliyyat-kommunikasiya sistemində artan rolu, enerji təhlükəsizliyi sahəsində mövqeyi və Şərq-Qərb marşrutlarında strateji əhəmiyyəti beynəlxalq münasibətlərdə ölkəmizin çəkisini artırır.
Azərbaycan bu gün yalnız enerji resurslarının ixracatçısı deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında mühüm nəqliyyat və logistika bağlantılarından birinə çevrilmək potensialına malik dövlətdir.
Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər hövzəsində nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi və regional kommunikasiyaların açılması ölkəmizin iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər.
Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması, regional iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının təmin edilməsi də bu kontekstdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ, Rusiya və Çin arasında formalaşacaq mümkün siyasi anlaşmaların Cənubi Qafqazdakı proseslərə təsiri diqqətlə izlənilməlidir. Azərbaycan üçün əsas prioritet dövlət suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və milli maraqlarının qorunmasıdır.
Böyük dövlətlərin regional maraqlarının uzlaşdırılması müstəqil dövlətlərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması hesabına həyata keçirilməməlidir. Azərbaycanın xarici siyasət strategiyası qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq, beynəlxalq hüquqa hörmət və milli maraqların qorunması prinsiplərinə əsaslanmalıdır.
Nəticə: Dünya yeni siyasi mərhələnin astanasındadırmı?
Tramp, Putin və Si Cinpinin Şençjendə nəzərdə tutulan görüşü beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcək istiqaməti baxımından mühüm siyasi hadisədir. Lakin onun real nəticələrini yalnız keçirilən görüşdən sonra açıqlanacaq qərarlar, birgə bəyanatlar və tərəflərin sonrakı diplomatik addımları əsasında qiymətləndirmək mümkün olacaq.
Əsas məsələ üç böyük dövlətin öz maraqlarını hansı mexanizmlərlə uzlaşdıracağı və bu prosesin beynəlxalq təhlükəsizliyə necə təsir göstərəcəyidir.
Dünya yeni geosiyasi mərhələyə qədəm qoyursa, bu mərhələnin əsas prinsipi gücün deyil, beynəlxalq hüququn, dövlətlərin suverenliyinin və qarşılıqlı hörmətin üstünlüyü olmalıdır.
Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər arasında əldə olunan razılaşmalar bəzən bütöv regionların siyasi taleyinə təsir edir. Lakin müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində heç bir dövlətin taleyi onun iradəsi və hüquqları nəzərə alınmadan müəyyənləşdirilməməlidir.
Azərbaycan üçün də dəyişən dünya nizamında əsas məsələ böyük güclər arasındakı rəqabətin tərəfinə çevrilmək deyil, milli maraqlarını qorumaq, müstəqil siyasət yürütmək və yaranan geosiyasi imkanlardan səmərəli istifadə etməkdir.
Çünki beynəlxalq siyasətdə dostluq və tərəfdaşlıq dəyişə bilər, lakin dövlətin milli maraqları və suverenliyi dəyişməz qalmalıdır.

Rövşən Hüseynli
Subyekt.az