Bu gün adları Azərbaycan tarixində dərin ehtiram və minnətdarlıqla çəkilən iki böyük şəxsiyyətin – Hacı Zeynalabdin Tağıyev və Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadənin məzarlarını ziyarət etdim.
İnsan bəzən tarixin böyük şəxsiyyətlərinin uyuduğu məkanlarda dayanarkən, onların həyat yolu, ideyaları və düşüncələri ilə xəyalən həmsöhbət olur. Belə anlarda zamanın sərhədləri sanki aradan qalxır, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bir körpü yaranır. Ruhən böyük insanları xatırlamaq, onların cəmiyyət və gələcək nəsillər üçün gördüyü işləri düşünmək insana xüsusi bir mənəvi rahatlıq verir.
Azərbaycan tarixinin XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edən mühüm mərhələsində elə şəxsiyyətlər yetişib ki, onların fəaliyyəti yalnız yaşadıqları dövrün ictimai-siyasi və mədəni həyatına deyil, bütövlükdə milli düşüncənin və ictimai şüurun formalaşmasına mühüm təsir göstərib.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev və Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadənin dostluğu da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların münasibəti yalnız iki tarixi şəxsiyyət arasındakı şəxsi dostluq və qarşılıqlı hörmət nümunəsi deyil, həm də xeyriyyəçiliklə maarifçiliyin, maddi imkanlarla intellektual potensialın, dünyəvi təhsillə dini-mənəvi dəyərlərin ümumi milli məqsəd ətrafında birləşməsinin parlaq nümunəsidir.
Xeyriyyəçilikdən milli maarifçiliyə
Bakının iqtisadi və ictimai həyatında mühüm mövqeyə malik olan Hacı Zeynalabdin Tağıyev öz sərvətini yalnız şəxsi rifahına deyil, cəmiyyətin sosial və mədəni inkişafına yönəltməyi həyat amalına çevirmişdi.
Məktəblərin, xəstəxanaların və digər xeyriyyə və maarif müəssisələrinin yaradılmasına göstərdiyi diqqət Tağıyevi Azərbaycan tarixinin ən böyük xeyriyyəçilərindən birinə çevirmişdir. Onun üçün təhsil yalnız fərdin inkişaf vasitəsi deyil, bütöv bir xalqın gələcəyini müəyyən edən strateji amil idi.
Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadə isə dini biliyi, elmi dünyagörüşü və mütərəqqi ictimai baxışları ilə seçilən ziyalılardan biri kimi tanınırdı. Onun fəaliyyətində dini-mənəvi dəyərlərlə elm və maarif ideyalarının uzlaşdırılması mühüm yer tuturdu.
Məhz bu dünyagörüşü Tağıyevin Axundzadəyə olan dərin ehtiramının əsas səbəblərindən biri idi.
Qızlar məktəbi – ortaq maarifçilik mövqeyi
Tağıyev və Axundzadə münasibətlərinin ən mühüm təzahürlərindən biri qızların təhsili məsələsində nümayiş etdirdikləri mövqe idi.
1901-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və maddi dəstəyi ilə Bakıda qızlar məktəbinin fəaliyyətə başlaması dövrünün ictimai-mədəni həyatı üçün mühüm hadisə idi. Həmin vaxt qızların dünyəvi təhsil almasına qarşı müəyyən mühafizəkar münasibətlər mövcud idi. Belə bir şəraitdə qızların təhsil almasının müdafiəsi yalnız maarifçilik deyil, həm də böyük ictimai cəsarət tələb edirdi.
Bu məsələdə Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadənin mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Dini nüfuza malik bir şəxsin qızların təhsilinə müsbət münasibət göstərməsi və öz ailəsi ilə bu mövqeyini praktik şəkildə nümayiş etdirməsi cəmiyyətdə mövcud stereotiplərin aradan qaldırılması baxımından mühüm mənəvi addım idi.
Beləliklə, Tağıyevin maddi imkanları ilə Axundzadənin dini-elmi nüfuzu eyni məqsədə – təhsilin və maarifin cəmiyyətdə möhkəmlənməsinə xidmət edirdi.
Qarşılıqlı hörmət və mənəvi etimad
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadənin elminə, dünyagörüşünə və uzaqgörənliyinə yüksək qiymət verməsi onların münasibətlərinin sadəcə şəxsi dostluq çərçivəsində olmadığını göstərir.
Bu iki böyük şəxsiyyət müxtəlif ictimai mövqelərdən çıxış etsələr də, onları birləşdirən əsas məqam Azərbaycanın tərəqqisi və cəmiyyətin maariflənməsi ideyası idi.
Tağıyev öz maliyyə və təşkilati imkanlarını xalqın inkişafına səfərbər edir, Axundzadə isə dini-elmi nüfuzundan istifadə etməklə maarifçi düşüncənin cəmiyyətdə yayılmasına töhfə verirdi.
Bu mənada onların dostluğu Azərbaycan tarixində xeyriyyəçi ilə ziyalının, maddi imkan sahibi ilə mənəvi-intellektual nüfuz sahibinin milli məqsədlər naminə əməkdaşlığının diqqətəlayiq nümunələrindən biridir.
Mərdəkan ziyarətgahında əbədiləşən dostluq
Onların münasibətinin ən təsirli və simvolik məqamlarından biri isə son mənzillərinin bir-birinə yaxın olmasıdır.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1924-cü ildə vəfat etdikdən sonra vəsiyyətinə uyğun olaraq Mərdəkandakı Pirhəsən ziyarətgahında dəfn edilib. O, dostu və böyük ehtiram bəslədiyi Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadənin məzarının ayaq tərəfində torpağa tapşırılıb.
İllər boyu Bakının ictimai və mədəni həyatında bir-birinə mənəvi dayaq olan iki şəxsiyyətin son mənzildə də yanaşı olması onların dostluğunun tarixdə qalan ən təsirli simvollarından biridir.
Bu mənzərə insanı istər-istəməz düşünməyə vadar edir: həyatın bütün maddi sərhədləri bir gün aradan qalxır, lakin insanın yaratdığı mənəvi dəyərlər, yetişdirdiyi nəsillər və cəmiyyətə bəxş etdiyi ideyalar yaşayır.
Tarixdən bu günə uzanan mənəvi miras
Tağıyev və Axundzadənin həyat və fəaliyyət yolu göstərir ki, cəmiyyətin tərəqqisi yalnız maddi sərvətlə, yaxud yalnız intellektual fəaliyyətlə təmin edilə bilməz. Böyük dəyişikliklər üçün sərvətin, elmin, mənəvi nüfuzun və ictimai məsuliyyətin vahid məqsəd ətrafında birləşməsi zəruridir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev öz sərvətini xalqın maariflənməsinə və sosial inkişafına sərf etdi. Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadə isə elmi və dini nüfuzu ilə maarifçilik ideyalarının cəmiyyətdə qəbul olunmasına mühüm töhfələr verdi.
Onları birləşdirən dostluq şəxsi münasibətdən daha böyük məna daşıyırdı. Bu dostluğun arxasında Azərbaycanın gələcəyi, təhsilli nəsil və tərəqqi edən cəmiyyət ideyası dayanırdı.
Bu gün onların məzarlarını ziyarət edərkən insan yalnız keçmişin iki böyük şəxsiyyətini yad etmir. Həm də bir xalqın öz tarixində yaratdığı mənəvi dəyərlərlə üz-üzə qalır.
Tağıyevin xeyriyyəçilik irsi, Axundzadənin elm və maarifə verdiyi dəyər, onların qarşılıqlı hörmət və etimadı müasir nəsillər üçün də mühüm mənəvi örnəkdir.
Tarix bir daha göstərir ki, xalqın gələcəyinə sərmayə qoyan insanlar zaman keçdikcə unudulmurlar. Onların tikdirdiyi məktəblər, yetişdirdiyi nəsillər və yaşatdığı ideallar öz müəlliflərindən daha uzunömürlü olur.
Bu gün onların qarşısında dayanarkən düşünürəm: insan dünyadan köçür, amma onun millət üçün gördüyü işlər, yaratdığı dəyərlər və qoyduğu mənəvi iz yaşayır.
Allah hər ikisinə rəhmət eləsin. Ruhları şad olsun!
Rövşən Hüseynli
