XXI əsr dövlətlərin iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik potensialının artıq yalnız təbii sərvətlərlə deyil, bilik iqtisadiyyatı, rəqəmsal transformasiya və süni intellekt texnologiyalarının inkişaf səviyyəsi ilə müəyyən olunduğu yeni dövrün başlanğıcıdır. Dünya sürətlə dəyişir, rəqəmsallaşma bütün sahələrə nüfuz edir və dövlət idarəçiliyindən sənayeyə, səhiyyədən təhsilə, müdafiədən maliyyə sektoruna qədər hər bir istiqamətdə yeni idarəetmə fəlsəfəsi formalaşdırır.
Məhz belə bir dövrdə 29 iyun tarixində Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasının Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə keçirilməsi ölkənin gələcək inkişaf strategiyası baxımından mühüm siyasi və iqtisadi hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu iclas yalnız növbəti dövlət tədbiri deyil, Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyinin konturlarını müəyyən edən strateji platforma kimi tarixə düşə bilər.
Əslində bu görüş Azərbaycan gəncliyinə, İKT mütəxəssislərinə, alimlərə, startap ekosisteminə və innovasiya sektorunda fəaliyyət göstərən hər bir şəxsə açıq mesaj idi: gələcəyin iqtisadiyyatı bilik, innovasiya və süni intellekt üzərində qurulacaq.
Hazırda ABŞ, Çin, Böyük Britaniya, Cənubi Koreya, Sinqapur, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Yaponiya və Avropa İttifaqının aparıcı ölkələri süni intellekt üzrə milli strategiyalar qəbul edib, dövlət idarəçiliyində AI əsaslı qərarvermə mexanizmləri yaradır, rəqəmsal hökumət sistemlərini təkmilləşdirir və kibertəhlükəsizlik imkanlarını gücləndirirlər.
Müasir dövrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti artıq yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, rəqəmsal potensial, böyük verilənlərin idarə olunması, yüksək hesablama imkanları və innovasiya ekosisteminin inkişaf səviyyəsi ilə ölçülür.
Azərbaycan da bu qlobal transformasiya prosesindən kənarda qala bilməz. Əksinə, regionun aparıcı dövləti kimi ölkəmiz rəqəmsal texnologiyaların tətbiqində lider mövqeyini möhkəmləndirməlidir.
Cari ilin fevral ayında Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilmiş müşavirədə Azərbaycanın yeni rəqəmsal inkişaf strategiyası müzakirə edildi və qarşıya mühüm vəzifələr qoyuldu.
Həmin müşavirədə verilmiş tapşırıqlar əsasında rəqəmsal inkişaf üzrə Fəaliyyət Planı təsdiq edildi və qarşıdakı üç il üçün süni intellekt, rəqəmsallaşma, kibertəhlükəsizlik, innovasiya ekosistemi və elektron idarəetmə istiqamətlərini əhatə edən geniş Yol Xəritəsi müəyyən olundu.
Bu strategiyanın əsas məqsədi yalnız yeni texnologiyaların tətbiqi deyil. Əsas hədəf rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdırılması, dövlət idarəçiliyinin çevikləşdirilməsi, bürokratik maneələrin minimuma endirilməsi, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, innovativ sahibkarlığın inkişafı və yüksək texnologiyalar əsasında yeni iqtisadi modelin qurulmasıdır.
Bir neçə il əvvəl yalnız elmi fantastika kimi görünən süni intellekt bu gün artıq insan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Mobil telefonlardan bank sistemlərinə, xəstəxanalardan universitetlərə, istehsalat müəssisələrindən hərbi sənayeyə qədər bütün sahələrdə AI texnologiyalarından istifadə olunur.
Artıq qərarların qəbulunda, risklərin qiymətləndirilməsində, tibbi diaqnostikada, nəqliyyatın idarə olunmasında, maliyyə əməliyyatlarının monitorinqində, kibertəhlükələrin aşkarlanmasında və dövlət xidmətlərinin optimallaşdırılmasında süni intellekt əsas vasitələrdən birinə çevrilib.
Azərbaycanın da bu istiqamətdə milli elmi məktəbinin formalaşdırılması strateji əhəmiyyət daşıyır.
Biz yalnız xarici texnologiyaların istifadəçisi deyil, həm də onları yaradan ölkələr sırasında olmağa çalışmalıyıq.
Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri milli süni intellekt ekosisteminin formalaşdırılmasıdır.
Universitetlər, Elmlər Akademiyası, texnoparklar, startaplar və özəl sektor arasında koordinasiyalı əməkdaşlıq qurulmalıdır.
Milli AI laboratoriyaları yaradılmalı, Azərbaycan dilini mükəmməl anlayan böyük dil modelləri hazırlanmalı, dövlət idarəetməsi üçün xüsusi süni intellekt platformaları qurulmalı, kənd təsərrüfatı, energetika, nəqliyyat və səhiyyə üçün lokal AI həlləri hazırlanmalıdır.
Azərbaycan alimləri yalnız istifadəçi deyil, qlobal innovasiyalara töhfə verən tədqiqatçılar kimi yetişdirilməlidirlər.
Rəqəmsallaşmanın genişlənməsi ilə paralel olaraq kibertəhlükələr də sürətlə artır.
Bu gün dövlətlərə qarşı həyata keçirilən hücumların böyük hissəsi artıq ənənəvi hərbi vasitələrlə deyil, kiberməkanda baş verir.
Enerji sistemləri, bank sektoru, rabitə infrastrukturu, nəqliyyat şəbəkələri, dövlət informasiya sistemləri və müdafiə sənayesi artıq hibrid müharibələrin əsas hədəfləri hesab olunur.
Azərbaycan da bu yeni təhlükəsizlik reallığını nəzərə alaraq kibermüdafiə imkanlarını daha da gücləndirməlidir.
Milli CERT sistemləri, Süni İntellekt əsaslı monitorinq platformaları, rəqəmsal forensika laboratoriyaları, kritik infrastrukturun müdafiəsi və informasiya təhlükəsizliyi üzrə müasir idarəetmə modelləri formalaşdırılmalıdır.
İnnovasiya yalnız texnologiya deyil.
İnnovasiya düşüncə tərzi, idarəetmə mədəniyyəti və yeni iqtisadi münasibətlər sistemidir.
Dünyanın ən böyük şirkətləri artıq neft və qaz deyil, informasiya texnologiyaları və süni intellekt üzərində qurulmuş korporasiyalardır.
Azərbaycan da neftdən sonrakı iqtisadi inkişaf modelini innovasiya iqtisadiyyatı üzərində formalaşdırmalıdır.
Startapların maliyyələşdirilməsi, risk kapitalı fondlarının yaradılması, texnologiya parklarının genişləndirilməsi, universitet–biznes əməkdaşlığının gücləndirilməsi və elmi nəticələrin kommersiyalaşdırılması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olmalıdır.
Texnologiyaların inkişafı ilk növbədə insan kapitalının inkişafından keçir.
Rəqəmsal gələcəyin qurulması üçün proqramçıların, data analitiklərinin, kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin, AI mühəndislərinin, robototexnika üzrə tədqiqatçıların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan məktəblərində proqramlaşdırma və rəqəmsal savadlılıq daha erkən yaşlardan tədris edilməli, ali məktəblərdə süni intellekt üzrə ixtisaslar genişləndirilməli, beynəlxalq universitetlərlə birgə tədqiqat proqramları həyata keçirilməlidir.
Ölkəmizin coğrafi mövqeyi, güclü enerji infrastrukturu, müasir telekommunikasiya imkanları və dövlət səviyyəsində aparılan islahatlar Azərbaycanı regionun rəqəmsal tranzit və innovasiya mərkəzinə çevirmək üçün böyük imkanlar yaradır.
Transxəzər rəqəmsal dəhlizləri, beynəlxalq məlumat emalı mərkəzləri, bulud texnologiyaları infrastrukturu və yüksək sürətli internet şəbəkələrinin inkişafı ölkənin rəqabət qabiliyyətini daha da artıracaq.
Bunun üçün dövlət və özəl sektor arasında səmərəli tərəfdaşlıq, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və innovativ idarəetmə mexanizmlərinin tətbiqi vacibdir.
Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə keçirilən Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası ölkənin yeni inkişaf mərhələsinə keçidinin mühüm göstəricisidir.
Şuranın əsas missiyası müxtəlif dövlət qurumlarının fəaliyyətini əlaqələndirmək, vahid rəqəmsal idarəetmə siyasətini formalaşdırmaq, qəbul olunan qərarların operativ icrasını təmin etmək və ölkədə innovativ idarəetmə mühitini inkişaf etdirməkdir.
Bu yanaşma dövlət idarəçiliyinin daha çevik, şəffaf və vətəndaşyönümlü modelə keçidini sürətləndirəcək.
Müasir dünya süni intellekt əsrini yaşayır. Bu reallıq fonunda Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə yalnız texnologiyaları idxal edən deyil, onları yaradan, inkişaf etdirən və ixrac edən ölkəyə çevrilməkdir.
Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi strateji kurs və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının fəaliyyətə başlaması bu məqsədə doğru atılmış mühüm addımlardır.
Artıq zaman innovasiya uğrunda rəqabət zamanıdır. Güclü dövlət yalnız iqtisadiyyatı ilə deyil, elmi potensialı, süni intellekt imkanları, kibertəhlükəsizlik sistemi və yüksək texnologiyalar sahəsində qazandığı üstünlüklərlə müəyyən olunur.
Azərbaycanın gələcəyi məhz rəqəmsal iqtisadiyyatın, süni intellekt texnologiyalarının, innovativ idarəetmənin və yüksək intellektual insan kapitalının inkişafından keçir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən ardıcıl dövlət siyasəti ölkəmizi regionun rəqəmsal liderlərindən birinə çevirmək potensialına malikdir və bu strateji hədəfə nail olmaq üçün dövlət, elm, biznes və cəmiyyət birlikdə fəaliyyət göstərməlidir.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
