28 avqust tarixində Kəlbəcər rayonunda və ətraf ərazilərdə müşahidə olunan güclü dolu yağıntısı bir daha bu yüksək dağlıq ərazinin mürəkkəb təbii-iqlim xüsusiyyətlərini gündəmə gətirdi. Maraqlı məqam isə ondan ibarət oldu ki, həmin gün Kəlbəcər şəhərində Azərbaycan Respublikasının fövqəladə hallar naziri Kəmaləddin Heydərov vətəndaş qəbulunda iştirak edirdi.
Sanki Kəlbəcərin sərt təbiəti özünəməxsus şəkildə həmin gün ölkənin fövqəladə hallar üzrə məsul qurumunun rəhbərinə təbiətin yaratdığı real sınaqlardan birini nümayiş etdirdi.
Bu hadisəyə yalnız meteoroloji proses kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Kəlbəcərdə müşahidə olunan hər bir güclü yağıntı, dolu, ildırım, qar və digər təbiət hadisəsi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq prosesində təhlükəsizlik məsələsinin nə qədər mühüm olduğunu bir daha xatırladır.
Kəlbəcər təbiəti xüsusi yanaşma tələb edir
Kəlbəcər Azərbaycanın ən mürəkkəb relyefə malik yüksək dağlıq rayonlarından biridir. Dağlıq relyef, yüksəklik fərqləri, sərt iqlim şəraiti, kəskin hava dəyişmələri və ildırım-dolu kimi atmosfer hadisələri burada tikinti və şəhərsalma prosesinə xüsusi yanaşma tələb edir.
Bu baxımdan Kəlbəcərdə tikinti yalnız bina ucaltmaqdan ibarət texniki proses kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada hər bir yaşayış kompleksi, sosial obyekt, inzibati bina, məktəb, tibb müəssisəsi, enerji və kommunikasiya infrastrukturu ərazinin təbii xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
Məsələnin mahiyyəti yalnız bu gün tikilən Kəlbəcər şəhəri ilə də məhdudlaşmır. Rayonun kənd və qəsəbələrində aparılan və gələcəkdə həyata keçiriləcək tikinti-quruculuq işlərində də eyni təhlükəsizlik standartlarının tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Fövqəladə hallar riskə çevrilməmişdən əvvəl nəzərə alınmalıdır
Müasir şəhərsalmanın əsas prinsiplərindən biri təhlükənin baş verdikdən sonra aradan qaldırılması deyil, riskin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsidir.
Kəlbəcər kimi dağlıq ərazilərdə bu prinsip daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
28 avqustda baş verən güclü dolu hadisəsi də bir növ təbiətin verdiyi növbəti xəbərdarlıq kimi qəbul edilə bilər. Çünki güclü atmosfer hadisələri zamanı binaların dam örtükləri, elektrik sistemləri, rabitə infrastrukturu, açıq ərazilərdə yerləşən avadanlıqlar və digər qurğular müxtəlif risklərlə üzləşə bilər.
Bununla yanaşı, dağlıq ərazilərdə ildırım təhlükəsi də xüsusi diqqət tələb edən məsələlərdəndir.
İldırımdan mühafizə sistemləri tikintinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır
Kəlbəcərdə yeni tikilən yaşayış və ictimai binaların layihələndirilməsi zamanı ildırımdan mühafizə sistemlərinin nəzərdə tutulması mühüm təhlükəsizlik məsələsidir.
İldırımötürən və ya ildırımdan mühafizə sistemi binanı, onun daxilində olan insanları, elektrik və elektron avadanlıqları ildırımın yaratdığı təhlükəli elektrik boşalmalarının dağıdıcı təsirlərindən qorumağa xidmət edən mühəndislik sistemidir.
Belə sistemin əsas məqsədi ildırım boşalmasının enerjisini nəzarətli şəkildə qəbul etmək, keçiricilər vasitəsilə təhlükəsiz istiqamətləndirmək və torpaqlama sistemi vasitəsilə yerə ötürməkdir.
Bu, xüsusilə yüksək dağlıq ərazilərdə yerləşən obyektlər üçün ciddi mühəndislik məsələsidir.
Lakin burada mühüm bir məqam da nəzərə alınmalıdır: ildırımdan mühafizə sistemi sadəcə damın üzərinə ildırımötürən qurğu yerləşdirməklə yekunlaşmır.
Sistem bütöv mühəndislik həlli kimi layihələndirilməli, torpaqlama, ildırım cərəyanının təhlükəsiz ötürülməsi, potensialların bərabərləşdirilməsi və binanın elektrik-elektron sistemlərinin mühafizəsi kompleks şəkildə nəzərə alınmalıdır.
Bu işin tikinti mərhələsində layihəçilər, mühəndislər və texniki nəzarət tərəfindən düzgün icrası xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Təməl mərhələsindən təhlükəsizlik düşünülməlidir
İldırımdan mühafizə və torpaqlama sistemlərinin layihələndirilməsi tikinti başa çatdıqdan sonra əlavə ediləcək ikinci dərəcəli məsələ kimi qəbul edilməməlidir.
Əksinə, müvafiq mühəndislik həlləri layihənin ilkin mərhələsindən nəzərdə tutulmalıdır.
Bina təməli qoyularkən torpaqlama və potensial bərabərləşdirmə həllərinin layihəyə uyğun şəkildə icrası sonrakı mərhələlərdə sistemin təhlükəsiz və etibarlı qurulması baxımından mühüm üstünlük yaradır.
Daha sonra ildırımötürmə elementləri, aşağı keçiricilər və digər qoruyucu komponentlər binanın konstruktiv xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə tamamlanmalıdır.
Burada əsas məqsəd yalnız ildırımı “yerə ötürmək” deyil, ildırım boşalması zamanı yaranan təhlükəli potensial fərqlərinin və elektrik avadanlıqlarına ötürülə biləcək impulsların qarşısını mümkün qədər almaqdır.
Kəlbəcərdə tikinti keyfiyyəti qədər təhlükəsizlik standartları da vacibdir
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış prosesi Azərbaycan dövlətinin qarşısında yeni şəhərlərin, kəndlərin və yaşayış məntəqələrinin müasir standartlarla qurulması kimi böyük və tarixi bir vəzifə qoyub.
Bu prosesdə tikililərin müasir, komfortlu və estetik olması ilə yanaşı, təbiətin mümkün risklərinə davamlılığı da əsas meyarlardan biri olmalıdır.
Kəlbəcərin təbiətini dəyişdirmək mümkün deyil. Lakin həmin təbiətin yaratdığı riskləri əvvəlcədən hesablamaq, mühəndislik həlləri ilə minimuma endirmək mümkündür.
Bu baxımdan hər yeni layihə üçün ərazinin relyefi, iqlim xüsusiyyətləri, yağıntı rejimi, ildırım aktivliyi, külək, qar yükü, sürüşmə və digər mümkün təbii risklər kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir.
FHN-in üzərinə mühüm məsuliyyət düşür
Kəlbəcərdə və bütövlükdə Qarabağda aparılan tikinti-quruculuq işləri fövqəladə halların qarşısının alınması baxımından Fövqəladə Hallar Nazirliyinin də üzərinə böyük məsuliyyət qoyur.
Bu məsuliyyət yalnız vətəndaş qəbullarının keçirilməsi və hadisələr zamanı operativ müdaxilə ilə məhdudlaşmır.
Əsas vəzifələrdən biri də fövqəladə hadisələrin qarşısının alınmasına yönəlmiş qabaqlayıcı təhlükəsizlik mexanizmlərinin işlək vəziyyətdə olmasını təmin etməkdir.
Bu baxımdan tikinti şirkətlərinin layihə sənədlərinə əməl etməsi, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin təhlükəsizlik tələblərinə uyğun qurulması, ildırımdan mühafizə və torpaqlama sistemlərinin layihədə nəzərdə tutulması və faktiki olaraq icra edilməsi aidiyyəti qurumların diqqətində olmalıdır.
Sənəddə yazılmış təhlükəsizlik tədbirinin tikinti meydançasında real şəkildə həyata keçirilib-keçirilmədiyi isə ən azı layihənin özü qədər əhəmiyyətlidir.
Bu, sadəcə texniki məsələ deyil — insan təhlükəsizliyidir
Məsələyə yalnız mühəndislik və tikinti standartları prizmasından yanaşmaq da kifayət deyil.
Söhbət birbaşa insan həyatından, yaşayış evlərindən, məktəblərdən, xəstəxanalardan, inzibati binalardan, enerji və rabitə sistemlərindən, milyonlarla manatlıq dövlət və özəl əmlakdan gedir.
Bir ildırım boşalmasının yaratdığı yanğın və ya elektrik sistemində ciddi nasazlıq böyük maddi itkilərə səbəb ola bilər. Daha ağır nəticələr isə insanların həyat və sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər.
Ona görə də Kəlbəcərdə tikilən hər bir obyekt üçün əsas sual yalnız “bina nə vaxt hazır olacaq?” olmamalıdır.
Əsas suallardan biri də bu olmalıdır:
“Bu bina Kəlbəcərin sərt təbiətinə nə dərəcədə hazırdır?”
Kəlbəcərin 28 avqust mesajı
28 avqustda Kəlbəcərə yağan güclü dolu adi təbiət hadisəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin həmin hadisədən çıxarılmalı mühüm nəticə var: təbiət öz qanunları ilə yaşayır və insanın qurduğu şəhər həmin qanunları nəzərə almalıdır.
Kəlbəcər öz sərt iqlimi, dağları, yüksəklikləri və dəyişkən hava şəraiti ilə hər zaman özünəməxsus təbii sınaqlar yarada bilər.
Bu səbəbdən tikinti və quruculuq prosesində “sonradan düzəldərik” yanaşmasına yol verilməməlidir.
Təhlükəsizlik layihənin əvvəlində düşünülməli, tikintinin bütün mərhələlərində yoxlanılmalı və obyekt istifadəyə verildikdən sonra da nəzarətdə saxlanılmalıdır.
Bu gün atılan qabaqlayıcı addımlar sabah baş verə biləcək faciələrin ilkin sığortasıdır.
Kəlbəcərin yenidən qurulması yalnız şəhərin və kəndlərin bərpası deyil. Bu, insanın təbiətlə harmoniyada yaşaya biləcəyi təhlükəsiz yaşayış mühitinin yaradılmasıdır.
28 avqustda Kəlbəcər təbiəti öz sözünü dedi.
İndi həmin xəbərdarlığı düzgün oxumaq və nəticə çıxarmaq insanların, mühəndislərin, tikinti şirkətlərinin və aidiyyəti dövlət qurumlarının məsuliyyətidir.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
