Son günlər Milli Məclisin deputatı Fazil Mustafanın ayrı-ayrı yazı və çıxışları ətrafında yaradılan süni müzakirələr bir daha göstərdi ki, Azərbaycan cəmiyyətində fikir azadlığı ilə fikir manipulyasiyası arasındakı sərhədləri müəyyənləşdirmək getdikcə daha vacib məsələyə çevrilir.
Ortada bir fikir var. Həmin fikirlə razılaşmaya bilərsiniz. Onu sərt tənqid edə bilərsiniz. Əks arqument irəli sürə bilərsiniz. Amma bir fikrə cavab vermək əvəzinə onun müəllifini hədəfə çevirmək, fikri kontekstdən qoparmaq, cəmiyyətə başqa məzmunda təqdim etmək artıq sağlam polemika deyil. Bu, ictimai şüurun manipulyasiyasıdır.
Və burada əsas sual ortaya çıxır:
Nə üçün bəzi çevrələr cəhalətin deyil, düşüncənin; kor itaətin deyil, şüurlu vətəndaş mövqeyinin; dini fanatizmin deyil, dünyəvi dövlətçilik düşüncəsinin müzakirəsindən bu qədər narahat olurlar?
Bu suala cavab axtarmadan son günlərki mübahisələri anlamaq mümkün deyil.
Məsələ Fazil Mustafa deyil, məsələ düşüncədir
Fazil Mustafanın bütün fikirləri ilə razılaşmaq məcburiyyətində deyilik. Siyasətçinin və deputatın söylədikləri də toxunulmaz həqiqət deyil. Demokratik cəmiyyətin üstünlüyü elə bundadır: heç kim son sözün sahibi deyil.
Amma bir siyasi xadim cəmiyyətin müəyyən problemlərinə diqqət çəkirsə, ilk növbədə onun dediklərinin mahiyyəti müzakirə olunmalıdır.
Əgər deyilən fikrin yanlış olduğu düşünülürsə, arqument ortaya qoyulsun.
Əgər fakt səhvdirsə, doğru fakt göstərilsin.
Əgər nəticə yanlışdırsa, başqa nəticə əsaslandırılsın.
Bunların heç biri edilmədən “filankəs belə düşünür”, “filankəs dini dəyərlərə qarşıdır”, “filankəs cəmiyyəti bölür” tipli ittihamlarla ictimai rəy formalaşdırmaq cəhdinin adı başqa şeydir.
Bu, polemika deyil.
Bu, polemikanın imitasiyasıdır.
Çünki fikirə qarşı fikir qoymaq çətindir. İnsanları emosional şüarlarla yönləndirmək isə daha asandır.
Din toxunulmaz mövzu deyil, dövlətçilik də müzakirə predmeti deyil
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir.
Bu cümlə nə dini inkar edir, nə də dindar vətəndaşın hüquqlarını məhdudlaşdırır. Əksinə, dünyəvi dövlət müxtəlif dini inanclara sahib insanların hüquqlarını eyni hüquqi çərçivədə qoruyan sistemdir.
Amma burada çox incə bir sərhəd var.
Dini inanc başqa şeydir, dini-siyasi itaət başqa.
İnsan Allahına, vicdanına, inancına bağlı ola bilər. Lakin dövlətin hüquqi-siyasi sistemindən kənarda hansısa xarici mərkəzin siyasi və ya ideoloji iradəsini öz dövlətinin qanunlarından üstün tutmaq artıq dini məsələ kimi təqdim edilə bilməz.
Bu, dövlətçilik məsələsidir.
Məhz buna görə dini hisslərin siyasi məqsədlərlə istismar edilməsinə qarşı çıxmaq dinə qarşı çıxmaq deyil.
Əksinə, dini siyasi alətə çevirmək cəhdlərinə etiraz etmək həm dövlətçiliyin, həm də dinin mahiyyətini qorumaq baxımından vacibdir.
44 günlük müharibədən sonra dəyişən reallıq
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnmədi. Bu Zəfər ölkənin regiondakı siyasi çəkisini dəyişdi, yeni geosiyasi reallıq yaratdı.
Belə mərhələlərdə dövlətlərin informasiya, ideologiya və təsir imkanlarından istifadə etməsi tarix boyu mövcud olub. Müasir dünyada bunun adı daha çox informasiya savaşı, hibrid təsir, ictimai rəyə müdaxilə və ideoloji manipulyasiyadır.
Azərbaycan da bu proseslərdən kənarda deyil.
Ona görə ölkəmizdə dini, siyasi və ictimai mövzular üzərindən cəmiyyətin qarşı-qarşıya qoyulması cəhdlərinə sadəlövh yanaşmaq olmaz.
Amma bir şərtlə: şübhəni fakt kimi təqdim etmək də olmaz.
Kiminsə xarici kəşfiyyat orqanı ilə əlaqəsini iddia etmək üçün emosional qənaət yox, sübut lazımdır. Əks halda biz tənqid etdiyimiz manipulyasiyanın özünü təkrar etmiş olarıq.
Məsələnin sağlam yolu budur: təsir ehtimallarını araşdırmaq, konkret faktları ortaya qoymaq, qanun pozuntusu varsa hüquqi qiymət vermək.
Xudafərin yaddaşı və bayrağın mənası
Xudafərində Azərbaycan bayrağının dalğalanması Azərbaycan tarixinin yaddaşında xüsusi yeri olan hadisələrdəndir.
Həmin bayraq sadəcə dövlət atributu deyil.
O bayraq bir xalqın uzun illər boyu daşıdığı siyasi iradənin, torpaq yaddaşının və suverenlik arzusunun simvoludur.
Mən vaxtilə Xudafərində Azərbaycan bayrağı sancılanda yazmışdım ki, bu bayrağın sədası çox uzaqlara gedəcək.
Zaman göstərdi ki, həmin səs təkcə dostların deyil, Azərbaycanın güclənməsini istəməyənlərin də mövqeyini üzə çıxardı.
Qarabağda məscidlərin dağıdılması, dini-mədəni irsin məhv edilməsi və işğal illərində baş verənlər isə başqa bir həqiqəti də ortaya qoydu: din haqqında ən çox danışmaq hələ dinin müdafiəçisi olmaq demək deyil.
Tarixdə kimin hansı məscid üçün, hansı müqəddəs məkan üçün, hansı hüquq pozuntusuna görə səsini qaldırdığı da yadda qalır.
Bu gün həmin yaddaşı unutdurmaq mümkün deyil.
Ad dəyişir, məsuliyyət dəyişmir
Məni daha çox düşündürən məsələlərdən biri də budur: insanın öz ata-anasının verdiyi addan imtina edib başqa bir dini titul və ya ləqəblə özünü təqdim etməsi niyə bəzən xüsusi fəxarət predmetinə çevrilir?
İnsanın adı onun şəxsi seçimidir. Buna etiraz etmək də doğru deyil.
Amma burada başqa məsələ var.
Əgər həmin ad və ya titul müəyyən xarici dini-siyasi mərkəzə bağlılığın simvoluna çevrilirsə, artıq söhbət şəxsi seçimdən deyil, ictimai-siyasi təsirdən gedir.
Azərbaycan vətəndaşının mənəvi dünyasında müxtəlif dini ənənələrin olması normaldır. Ancaq onun siyasi iradəsinin, dövlətə münasibətinin və vətəndaşlıq məsuliyyətinin hansısa xarici dini-siyasi avtoritet tərəfindən müəyyənləşdirilməsi normal sayıla bilməz.
Vətəndaşın dini ola bilər, amma dövlətinin də hüququ var.
Bu ikisini bir-birinə qarşı qoymaq olmaz.
Əsl təhlükə cəmiyyətin parçalanmasıdır
Bu gün Azərbaycana qarşı ən təhlükəli informasiya üsullarından biri cəmiyyəti “dindar-dünyəvi”, “millətçi-liberal”, “bizimkilər-yadlar” kimi süni qarşıdurmalara bölməkdir.
Çünki parçalanmış cəmiyyət zəif cəmiyyətdir.
Bir-birini dinləməyən, bir-birinin fikrinə hörmət etməyən, hər fərqli mövqedə düşmən axtaran toplumun dövlətçilik immuniteti də zəifləyir.
Buna görə Fazil Mustafanın fikirlərinə münasibətdə də əsas məsələ onun tərəfdarı və ya əleyhdarı olmaq deyil.
Əsas məsələ arqumentli ictimai müzakirə mədəniyyətini qorumaqdır.
Əgər onun fikri səhvdirsə, səhv olduğunu sübut edin.
Əgər arqumenti zəifdirsə, arqumentini dağıdın.
Əgər yanaşması yanlışdırsa, daha doğru yanaşma ortaya qoyun.
Amma bunların əvəzinə onu demonizə etmək, fikirlərini təhrif etmək və cəmiyyətə “başqa Fazil Mustafa” təqdim etmək istəyirsinizsə, onda ortaya çıxan sual çox sadədir:
Siz onun fikrindənmi qorxursunuz, yoxsa cəmiyyətin həmin fikri olduğu kimi eşitməsindən?
Zamanın hökmü
Tarixdə heç bir təbliğat mexanizmi həqiqəti əbədi gizlədə bilməyib.
Bu gün kiminsə fikrini təhrif edə bilərsiniz. Onu sosial şəbəkələrdə hədəfə çevirə bilərsiniz. İctimai rəyə təsir göstərməyə çalışa bilərsiniz.
Amma bir şeyi dəyişə bilməzsiniz:
faktların özünü.
Azərbaycanın suverenliyi müzakirə predmeti deyil.
Dövlətin müstəqilliyi siyasi alver mövzusu deyil.
Milli dövlətçilik hansısa xarici mərkəzin dini, siyasi və ya ideoloji iradəsinə tabe ediləcək məsələ deyil.
Kim bu sərhədləri keçirsə, onun mövqeyinə hüquqi və siyasi qiymət verilməsi təbiidir.
Amma hüquqi qiymət də ittihamla yox, sübutla, emosional bəyanatla yox, qanunun tələbləri ilə müəyyənləşdirilməlidir.
Çünki dövlətin gücü yalnız sərtliyində deyil, ədalətində və hüququn aliliyindədir.
Bu gün Azərbaycan cəmiyyətinin ən böyük ehtiyacı da budur: daha az hay-küy, daha çox düşüncə; daha az ittiham, daha çox fakt; daha az fanatizm, daha çox vətəndaşlıq şüuru.
Cəhalət qaranlıqdır.
Düşüncə işıqdır.
Və işıqdan qorxanların ən böyük problemi işığın özü deyil — işıq düşəndə görünən həqiqətlərdir.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
