Bu gün Fətəli xan Xoyskinin doğum günüdür

Xan Xoyskinin dövlət başçısı olduğu dövrü aşağıdakı amillər ilə xarakterizə edə bilərik

Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyinin elan edilməsini ilk dəfə Osmanlı, İran və Sovet Rusiyası və Avropa dövlətlərinə çatdıran məhz Baş nazir Fətəli xan Xoyski olmuşdur (Fətəli Xan Xoyski: həyat və fəaliyyəti: sənəd və materiallar. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetini yanında Baş Arxiv İdarəsi.— Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı, 1998).

1-ci cümhuriyyətin 9 noyabr 1918-ci ildə qəbul edilən ilk üçrəngli dövlət bayrağı məhz Xan Xoyskinin Baş naziri olduğu zaman qəbul edilmişdir .

İlk dəfə parlament onun zamanda çağırılmışdır.

Bakı neftinin hesabına ingilis hərbi komandanlığı 26 dekabr 1918-ci ildə varlı kapitalist Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi koalisiyalı hökuməti de-fakto tanımışdır (Kazımzade, F. (2016). Transkafkasya için mücadele, 1917-1921. Türkiye-İngiltere-Rusya)

Məhz 1919-cu ilin fevralında Fətəli xan Xoyskinin general Tomsona müraciətindən sonra general Prejevalskinin rəhbərlik etdiyi ağqvardiyaçı dəstələrin Azərbaycan Cümhuriyyətini hərbi çevriliş planı ilə dağıtmasının qarşısı alınmışdır (Kazımzade, F. (2016). Transkafkasya için mücadele, 1917-1921. Türkiye-İngiltere-Rusya; Tadeusz Swietochowski. Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı. 1905-1920)

Mudros sülhündən sonra Bakıdan çıxarılan Azərbaycan (Müsavat) Ordusu Xan Xoyskinin zamanında 5 aprel 1919-cu ildə Bakıya gətirilmiş və Bakı şəhəri Azərbaycan Cümhuriyyətinin yuridiksiyasına daxil olmuşdur.

Amma və lakin:

İrəvan şəhəri də məhz Fətəli xan Xoyskinin Baş nazir olduğu zaman 29 may 1918-ci ildə itirilmişdir.

16 iyun 1918-ci ildə Azərbaycan hökumətinin dağıdılması və Osmanlının intriqası ilə Azərbaycanda yeni hökumətin təşkil edilməsi ilə nəticələnən hadisələr də məhz onun dövründə baş vermişdir.

Azərbaycan hökuməti 21 iyun 1918-ci ildə Rusiya Müvəqqəti hökuməti dövründə qəbul edilən qanunların ölkə ərazisində qüvvədə qalması ilə bağlı fərman vermişdir. Beləcə həm torpaqların kəndlilərə paylanılması Müsavat hökuməti tərəfindən təxirə salınmış, həm də Azərbaycanda qadınlara ilk dəfə Rusiya Müvəqqəti hökumətinin qərarı ilə 20 iyul 1917-ci ildə qadınlara verilən seçki hüququ əllərindən alınmışdır. Yalnız ingilislərin Zaqafqaziyaya gəlməsindən 2 gün sonra – 1918-ci ilin noyabrın 19-da seçki hüququ haqqında qanunla yenidən bu haqq qadınlara geri verilmişdir (Cəmil, H. (2009). Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti 1918-1920).

Bununla yanaşı əski Rusiya qanunlarını bilən və bu qanunları Azərbaycan ərazisində tətbiq edən, özünü şiə məzhəbli Rusiya təbəəsi hesab edən Fətəli xan Xoyski türkcə danışmaqda çətin çəkərək rusca danışmağa üstünlük verirdi (Baberovski, Y. (2021). Düşmən hər yerdədir. Stalinizm Qafqazda) Onun həyat yoldaşı də islamı qəbul etmiş rus əsilli xanım idi.

Azərbaycan parlamentinin 26 dekabr 1918-ci il tarixli iclasında torpağın kəndliyə verilmədiyi və fəhlənin həyatı təmin edilmədiyi halda hökumətin davam edə bilməyəcəyini etiraf edən Fətəli xan Xoyski torpaqların kəndlilərə paylanılması ilə bağlı vədlər versə də dövrün kapitalist ictimai münasibətlərinin “girov”u idi. 2 illik Müsavat iqtidarı dövründə Azərbaycanda torpaq məsələsinin həll edilməməsi məhz dövrün ictimai münasibətlərindən və respublika rəhbərliyinin bu ictimai münasibətlərin əsasını təşkil edən kapitalistlərdən ibarət olması ilə bağlı idi (Kazımzade, F. (2016). Transkafkasya için mücadele, 1917-1921. Türkiye-İngiltere-Rusya).

Məhz Fətəli xan Xoyskinin istəyi ilə “fəxri qonaq” kimi Bakıya dəvət etdikləri ingilis hərbi komandanlığı 17 noyabr 1918-ci ildə Bakıya ayaq basdığı ilk dəqiqələrdə şəhərdə işğal rejimi tətbiq etmiş və 9 noyabrda qəbul edilən və dəniz limanında dalğalandırılan yaşıl, qırmızı və mavi rəngli dövlət bayrağı ingilislərin əmri ilə endirilmişdir.

Məhz Xan Xoyskinin Baş naziri olduğu dövrdə Bakı nefti dəyər-dəyməzinə ingilislərə satılmış və 1918-ci ilin dekabrından 1919-cu ilin aprelinə qədər ingilislər əvəzində heç 1 qəpik də ödəmədən Azərbaycandan 8 405 471 manat 20 qəpik məbləğində neft və neft məhsullarını daşıyıb aparmışdılar (Cəmil Həsənli. (1991). Ağ ləkələrin qara kölgəsi). Xan Xoyski tərəfindən əsası qoyulan Bakı neftinin dəyər-dəyməzinə ingilislərə satılması ənənəsi Azərbaycanın sovetləşməsinə qədər davam etmişdir.

Məhz onun hakimiyyətdə olduğu dövrdə ordudakı rus zabitlərinin və ingilislərin özbaşınalığına etiraz olaraq Ağdam qarnizonu Müsavat hökumətinə qarşı üsyan qaldırmışdır (Steklov. (1928). Müsavat Azərbaycanının ordusu). Xan Xoyski hökumətinin orduya göstərdiyi biganə münasibət nəticəsində orduda bolşevik təbliğatı daha da güclənmişdir.

Məhz Xan Xoyskinin Baş nazir olduğu dövrdə 5 aprel 1919-cu ildə Qazax qəzasının əhalisi hökumətə qarşı üsyan qaldırmış və xalq orduya əsgər verməkdən imtina etmişdir (Steklov. (1928). Müsavat Azərbaycanının ordusu).

Məhz onun dövründə 1919-cu ilin aprelində Naxçıvanın gələcəkdə Ermənistan idarəçiliyinə verilməsi üçün ərazidə ingilis general-qubernatorluğu qurulmuşdur (İbrahim Ethem Atnur. (2001). Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçıvan (1918-1921); Əliyev, M. B. (1993). Qanlı günlərimiz).

1-ci cümhuriyyətdə nepotizm (qohumbazlıq) ənənəsinin əsası məhz Xan Xoyski tərəfindən qoyulmuşdur. Kürd əsilli Dünbüli tayfasına mənsub olan mülkədar Xan Xoyski Baş nazir olduğu dövrdə öz yaxın qohumlarına dövlət vəzifələri vermişdi. Belə ki, Fətəli xanın kiçik qardaşı Rüstəm xan Xoyski 1-ci cümhuriyyətin Sosial Təminat naziri, Fətəli xan Xoyskinin digər qardaşı Hüseynqulu xan Xoyski Gəncənin general-qubernatorunun müavini, Fətəli xan Xoyskinin qardaşı Cahangir xanın oğlu Əmiraslan xan Xoyski də Gəncə uyezdinin rəisi və Qazax uyezdinin general qubernatoru olmuşdur.