Mədəniyyət və dövlətçilik ənənəsinin gələcəyə uzanan irsi
Bir ölkənin həqiqi gücünü və inkişaf potensialını anlamaq üçün yalnız bugünkü iqtisadi
göstəricilərinə, təbii sərvətlərinə və ya coğrafi mövqeyinə baxmaq kifayət deyil. Həmin
ölkənin tarix boyu hansı ideyaları yaratdığını, hansı institutları formalaşdırdığını, hansı
yeniliklərə öncüllük etdiyini və malik olduğu tarixi irsi gələcəyə necə daşıdığını da
araşdırmaq lazımdır.
Azərbaycan bu baxımdan diqqətəlayiq tarixi və intellektual irsə malikdir. Xəzər dənizinin
qərb sahilində, Şərqlə Qərbin kəsişdiyi strateji coğrafiyada yerləşən ölkə yalnız neft və təbii
qaz ehtiyatları ilə deyil, elm, sənaye, incəsənət, təhsil və ictimai modernləşmə sahələrində
həyata keçirdiyi tarixi qabaqcıl təşəbbüslərlə də qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın
bugünkü inkişaf perspektivini düzgün anlamaq keçmişdəki öncüllüyü ilə gələcək strateji
imkanlarını birlikdə nəzərdən keçirməyi tələb edir.
1). Tarixi Dərinlik və Sivilizasiya İrsi
a). Azərbaycan coğrafiyasının tarixi müasir dövlətlərin meydana gəlməsindən xeyli əvvəlki
dövrlərə gedib çıxır. Füzuli rayonundakı Azıx mağarasında aparılan arxeoloji tədqiqatlar və
1968-ci ildə Məmmədəli Hüseynov tərəfindən aşkar edilmiş insan çənə sümüyü qalığı
bölgənin tarixdən əvvəlki insan məskənləri baxımından əhəmiyyətini göstərir.
b). Orta əsrlər boyunca Təbriz, Gəncə, Şamaxı və Bakı kimi şəhərlər ticarətlə yanaşı, elmi
düşüncənin, sənətkarlığın və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdiyi mərkəzlər olmuşdur.
Xüsusilə Təbrizin Şərqlə Qərb arasındakı tarixi ticarət şəbəkələrində tutduğu mövqe
bölgənin iqtisadi dinamizmini nümayiş etdirir. Bu tarixi reallıq Azərbaycanın bu gün
beynəlxalq nəqliyyat və ticarət dəhlizlərində oynadığı rolun köklü ticarət ənənəsi ilə bağlı
olduğunu göstərir.
2). Sənaye İnqilabının Şərqdəki Qabaqcıl Mərkəzlərindən Biri
a). Azərbaycanın dünya iqtisadiyyat tarixinə mühüm töhfələrindən biri neft sənayesinin
inkişafında özünü göstərmişdir. 1846-cı ildə Bakı yaxınlığındakı Bibiheybətdə aparılmış
mexaniki neft qazması müasir neft sənayesinin ilk uğurlu tətbiqləri sırasında yer alır. Bu
təşəbbüs Amerika Birləşmiş Ştatlarında 1859-cu ildə qazılmış məşhur Dreyk neft
quyusundan on üç il əvvəl həyata keçirilmişdir.
XIX əsrin ikinci yarısında Bakı neft hasilatı, emal texnologiyaları, sənaye sərmayələri və
beynəlxalq kapital axınları baxımından dünyanın mühüm mərkəzlərindən birinə
çevrilmişdir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev kimi sahibkarlar sənaye fəaliyyətlərini təhsilə və
ictimai inkişafa yönəlmiş sərmayələrlə birləşdirmişlər.
b). Tağıyevin toxuculuq sənayesindəki təşəbbüsləri və xeyriyyəçilik fəaliyyəti iqtisadi
kapitalın ictimai inkişafa çevrilməsinin tarixi nümunələrindəndir.
H. Z. Tağıyev tərəfindən Qafqazda ilk və ən iri toxuculuq müəssisələrindən biri olan «Lifli
maddələr istehsal edən Qafqaz Səhmdar Cəmiyyəti» yaradılmışdır.
Bu təcrübə müasir inkişaf anlayışı baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki iqtisadi artımın
davamlı dəyər yaratması əldə olunan kapitalın yeni istehsal imkanlarına, təhsilə,
texnologiyaya və institusional inkişafa yönəldilməsindən asılıdır.
3). Təhsil, Qadın Hüquqları və İctimai Modernləşmə
a). Azərbaycanın modernləşmə tarixində qadınların təhsilə və ictimai həyata qatılması
xüsusi yer tutur. 7 oktyabr 1901-ci ildə Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və
maliyyə dəstəyi ilə açılan qız məktəbi müsəlman Şərqində dünyəvi qız təhsilinin qabaqcıl
müəssisələrindən biri olmuşdur.
b). 1918-ci ildə yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qadınlara seçki hüququ
verməsi isə əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan ölkələrin siyasi modernləşmə tarixində
mühüm dönüş nöqtəsidir.
c). Qadınların ictimai həyatda iştirakının digər diqqətəlayiq nümunəsi aviasiya sahəsində
müşahidə olunur. 1909-cu ildə anadan olmuş Leyla Məmmədbəyova 1931-ci ildə həyata
keçirdiyi uçuşla Azərbaycanın və Qafqazın ilk qadın pilotu kimi tarixə düşmüşdür. O, Cənubi
Avropa və Yaxın Şərq aviasiya tarixində qadın öncüllər arasında da xüsusi yer tutur.
Bu inkişaflar Azərbaycanda modernləşmə düşüncəsinin yalnız sənaye və texnologiya ilə
məhdudlaşmadığını; təhsil, vətəndaş hüquqları və qadınların peşə həyatında iştirakı kimi
sahələri də əhatə etdiyini göstərir.
4). Mədəniyyət və İncəsənətdə Modernləşmənin İlk Addımları
a). Azərbaycanın mədəniyyət tarixi ənənəvi sənət irsi ilə müasir incəsənət formalarının
qovuşduğu özünəməxsus inkişaf xəttinə malikdir. 1908-ci ildə Bakıda səhnələşdirilən
Üzeyir Hacıbəylinin «Leyli və Məcnun» operası müsəlman Şərqində opera sənətinin
inkişafında tarixi öncüllük nümunəsi olmuşdur. Hacıbəylinin 1909-cu ildə səhnəyə qoyulan
«Ər və arvad» operettası isə Şərqdə operetta janrının inkişafında mühüm başlanğıc hesab
edilir.
b). 1940-cı ildə Əfrasiyab Bədəlbəyli tərəfindən bəstələnən «Qız qalası» Azərbaycanın ilk
milli baleti və müsəlman Şərqində balet sənətinin qabaqcıl əsərlərindən biri olmuşdur. Bu
əsərlərin ortaq xüsusiyyəti ənənəvi mədəni elementlərin müasir incəsənət formaları ilə
birləşdirilməsidir.
Nizami Gəncəvi, Füzuli və Üzeyir Hacıbəyli kimi şəxsiyyətlərin təmsil etdiyi intellektual və
bədii irs Azərbaycanın mədəni kimliyinin mühüm dayaqlarını təşkil edir.
5). Elm, Texnologiya və Sistemli İnnovasiyanın Tarixi Kökləri
Azərbaycanın elm və texnologiya tarixinə töhfələri müasir innovasiya siyasətləri baxımından
da diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
a). Kimyaçı Yusif Məmmədəliyevin neft kimyası və yüksək keyfiyyətli yanacaqlar sahəsində
apardığı tədqiqatlar ölkənin elmi araşdırma ənənəsinin mühüm nümunələrindəndir.
b). Bununla yanaşı, dünya innovasiya tarixində mühüm yer tutan TRIZ (İxtiraçılıq
Məsələlərinin Həlli Nəzəriyyəsi) metodologiyasının Bakıda inkişaf etdirilməsi xüsusi məna
daşıyır. Genrix Altşuller tərəfindən yaradılan TRIZ yaradıcılığı yalnız fərdi istedada və ya
təsadüfi ixtiralara bağlı proses olmaqdan çıxararaq sistemli problem həlli prinsiplərinə
əsaslandırmışdır.
1971-ci ildə Altşullerin təşəbbüsü ilə Bakıda yaradılan Azərbaycanın «Gənc İxtiraçılar
Məktəbi» dünyanın ilk TRIZ institutu kimi innovasiya tarixində yerini almışdır. Bu gün TRIZ
metodologiyasının mühəndislikdən məhsul hazırlanmasına, innovasiya menecmentindən
təşkilati problemlərin həllinə qədər müxtəlif sahələrdə tətbiqi Bakıda formalaşmış bu
düşüncə irsinin beynəlxalq təsirini göstərir.
6). Şəhər Modernləşməsi və İnfrastruktur Potensialı
Azərbaycanın texnoloji və şəhər modernləşməsi tarixində Bakı Metropoliteninin də mühüm
yeri vardır. 6 noyabr 1967-ci ildə istifadəyə verilən Bakı Metropoliteni Sovet İttifaqında
Moskva, Leninqrad, Kiyev və Tbilisidən sonra beşinci metro sistemi olmuşdur. Eyni
zamanda, əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan ölkədə istifadəyə verilmiş ilk müasir ağır
relsli metro sistemi kimi diqqət çəkir.
Bakı Metropoliteni yalnız nəqliyyat sərmayəsi deyil, həm də şəhərləşmənin, mühəndislik
potensialının və müasir şəhərsalma anlayışının mühüm göstəricisi olmuşdur. Bu nümunə
infrastruktur sərmayələri ilə iqtisadi inkişaf və ictimai həyat keyfiyyəti arasındakı əlaqəni də
ortaya qoyur.
7). Dövlətçilik Ənənəsi və Strateji İdarəetmə Potensialı
28 may 1918-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müasir
dövlətçilik tarixində mühüm mərhələni təmsil edir. Təxminən 23 ay davam edən bu ilk
müstəqillik dövründən sonra 1920-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulmuş, Azərbaycan 18
oktyabr 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etmişdir.
Müstəqilliyin bərpası ilə dövlət institutlarının inkişaf etdirilməsi, iqtisadi infrastrukturun
gücləndirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin şaxələndirilməsi ölkənin inkişaf prosesində əsas
istiqamətlərə çevrilmişdir.
Heydər Əliyevin Dövlət Quruculuğu və Strateji İnkişaf Vizyonu
Azərbaycanın müstəqillikdən sonrakı dövlət quruculuğu və inkişaf prosesində Heydər
Əliyevin siyasi liderliyi mühüm dönüş nöqtəsini təmsil edir. 1993-cü ildə yenidən ölkə
rəhbərliyinə gəlməsi ilə dövlət institutlarının gücləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin
edilməsi, iqtisadiyyatın canlandırılması və beynəlxalq əlaqələrin inkişaf etdirilməsi əsas
prioritetlərə çevrilmişdir. Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyi anlayışının səciyyəvi
xüsusiyyətlərindən biri iqtisadi inkişafla milli suverenlik arasında qurduğu strateji
tarazlıqdır. Xüsusilə 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan və tarixə «Əsrin müqaviləsi» kimi
düşən beynəlxalq neft sazişi Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının dünya iqtisadiyyatına
inteqrasiyasında mühüm mərhələ olmuşdur. Bu saziş xarici kapitalın və texnologiyanın
ölkəyə yönəlməsinə şərait yaradaraq sonrakı illərdə həyata keçirilən iri enerji və
infrastruktur layihələrinin iqtisadi əsasını formalaşdırmışdır.
Heydər Əliyevin siyasətində diqqət çəkən digər cəhət Azərbaycanın müstəqil dövlət
kimliyini gücləndirmək məqsədini çoxşaxəli xarici siyasət və regional əməkdaşlıqla birlikdə
nəzərdən keçirməsidir. Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri kimi strateji layihələrin inkişaf
etdirilməsi enerji siyasətinin yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi ölçüyə malik olduğunu
göstərmişdir.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı tarixi yaxınlığı «Bir millət, iki dövlət» anlayışı ilə ifadə edən
Heydər Əliyev iki ölkə münasibətlərinin ortaq mədəni irsdən kənara çıxaraq strateji
əməkdaşlıq əsasında inkişafına da mühüm töhfə vermişdir. Bu baxımdan onun 1993–2003-
cü illərdəki siyasəti Azərbaycanın müasir dövlət potensialının, enerji diplomatiyasının və
beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin inkişafında mühüm tarixi istinad nöqtəsidir.
İlham Əliyev Dövrü: Strateji Davamlılıq, Milli Suverenlik və Müasir İnkişaf
2003-cü ildə Prezident vəzifəsinə başlayan İlham Əliyevin dövründə Azərbaycan Heydər
Əliyevin rəhbərliyi ilə formalaşmış dövlət quruculuğu və inkişaf siyasətlərini yeni iqtisadi və
geosiyasi şəraitdə davam etdirmişdir. Bu dövrdə enerji infrastrukturunun genişləndirilməsi,
beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin gücləndirilməsi, dövlət xidmətlərinin müasirləşdirilməsi
və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi dövlət idarəçiliyinin mühüm prioritetləri olmuşdur. Bakı–
Tbilisi–Ceyhan neft kəmərinin istifadəyə verilməsi, Cənub Qaz Dəhlizinin inkişaf etdirilməsi,
Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və Ələt limanı kimi strateji infrastruktur layihələri Azərbaycanın
regional enerji və logistika şəbəkələrindəki rolunu genişləndirmişdir. ASAN xidmət modeli
isə dövlət xidmətlərinin əlçatanlığı, rəqəmsallaşma və vətəndaşyönümlü idarəetmənin
inkişafı baxımından diqqətəlayiq institusional yenilik olmuşdur. Bu inkişaflar Azərbaycanın
təbii sərvətlərə əsaslanan iqtisadi üstünlüklərini müasir infrastruktur, institusional
potensial və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrlə birləşdirmə siyasətinin mühüm nümunələridir.
İlham Əliyev dövrünün ən mühüm tarixi hadisələrindən biri Qarabağ məsələsində baş
vermiş dəyişiklikdir. 2020-ci ildəki İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ildə Azərbaycanın
Qarabağ üzərində tam nəzarəti təmin etməsindən sonra ölkənin suverenliyi və ərazi
bütövlüyü baxımından yeni dövr başlanmışdır. Sonrakı mərhələdə Qarabağ və Şərqi
Zəngəzurda həyata keçirilən yenidənqurma, infrastruktur, məskunlaşma və iqtisadi
canlandırma proqramları ölkənin uzunmüddətli inkişaf gündəliyinin mühüm hissəsinə
çevrilmişdir. Eyni zamanda Bakının 2024-cü ildə COP29 İqlim Konfransına ev sahibliyi
etməsi Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiya və dayanıqlı inkişaf sahələrində
görünürlüğünü artırmışdır. İlham Əliyev dövrünün iqtisadi və idarəetmə sahəsindəki
inkişafları dövlət potensialının gücləndirilməsi, strateji infrastrukturun genişləndirilməsi,
milli suverenlik hədəfləri və iqtisadi modernləşmə arasındakı əlaqənin qiymətləndirilməsi
baxımından mühüm tarixi təcrübə və nailiyyət təqdim edir. Bu çərçivədə Azərbaycanın
qarşıdakı dövrdə əsas imkanı əldə edilmiş strateji nailiyyətləri biliyə, innovasiyaya, yüksək
əlavə dəyərli istehsala və dayanıqlı ictimai rifaha çevirməkdir.
Bu gün müasir dövlət idarəçiliyinin uğuru yalnız strateji məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi
ilə deyil, həmin məqsədlərin konkret və ölçülə bilən nəticələrə çevrilməsi ilə
qiymətləndirilməlidir. Strateji planlaşdırma, institusional fəaliyyətin qiymətləndirilməsi,
məlumatlara əsaslanan qərarvermə, dövlət qurumları arasında koordinasiya və rəqəmsal
transformasiya müasir dövlət potensialının əsas elementləridir. Azərbaycanın 2030-cu ilə
dair milli prioritetləri rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat, ictimai rifah, insan kapitalı, innovasiya
və yaşıl artım kimi sahələri əhatə edir.
Türkiyə–Azərbaycan Qardaşlığı: Tarixin və Ortaq Gələcəyin Məsuliyyəti
Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər ənənəvi diplomatik əlaqələrdən daha geniş
məna daşıyır; ortaq tarixə, dilə, mədəniyyətə və ictimai yaddaşa əsaslanan qardaşlıq
hüququnu təmsil edir. Heydər Əliyevin «Bir millət, iki dövlət» anlayışı ilə ifadə etdiyi bu tarixi
yaxınlıq yalnız keçmişin ortaq dəyərlərini deyil, gələcəyin ortaq məsuliyyətlərini də əhatə
edir. Son dövrdə iki ölkənin ictimaiyyətində əks-səda doğuran bəzi fikir ayrılıqları və
qarşılıqlı açıqlamalar bu köklü münasibətin tarixi dərinliyi çərçivəsində dəyərləndirilməlidir.
Türkiyə ilə Azərbaycanın bütün məsələlərdə eyni düşünməsi və ya eyni siyasəti
mənimsəməsi gözlənilə bilməz. Qardaşlıq fərqlərin olmaması deyil, fərqlərə baxmayaraq
qarşılıqlı etimadın və hörmətin qorunmasıdır. Buna görə də dövri müzakirələrin iki ölkə
arasındakı tarixi həmrəyliyə kölgə salmasına yol verilməməlidir. Türkiyə ilə Azərbaycan
arasındakı qardaşlıq hüququ gündəlik siyasi mübahisələrdən üstün tutulmalı ortaq tarixi və
ictimai dəyərdir.
Bu baxımdan Azərbaycanın son dövrdə təhsil müəssisələrində şagird geyimləri və məktəbli
formaları ilə bağlı qəbul etdiyi qərarlar da dövlət suverenliyi və milli hüquq prinsipləri
çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Hər bir müstəqil dövlət öz konstitusiya quruluşuna,
təhsil sisteminə, ictimai quruluşuna və tarixi təcrübəsinə uyğun olaraq təhsil siyasətini
müəyyənləşdirmək səlahiyyətinə malikdir. Azərbaycanın köklü dünyəvi dövlətçilik ənənəsi
və təhsil müəssisələrində ortaq qaydalar formalaşdırmaq yanaşması ölkənin öz
institusional seçimləri kontekstində anlaşılmalıdır. Əlbəttə, təhsil hüququ, vicdan azadlığı
və fərdi hüquqlarla bağlı fərqli yanaşmalar demokratik müzakirənin təbii hissəsidir. Lakin
bu müzakirələrin qarşılıqlı siyasi gərginliyə çevrilməsi əvəzinə dövlətlərin suverenliyinə və
daxili hüququna hörmət əsasında aparılması daha konstruktiv olardı. Azərbaycan dövlətinin
təhsil siyasətini müəyyənləşdirmək səlahiyyətinə hörmət göstərmək Türkiyə–Azərbaycan
qardaşlığının da tələb etdiyi qarşılıqlı suverenlik anlayışının ifadəsidir. İki ölkənin tarixi
bağlarının gücü fərqləri aradan qaldırmaqda deyil, bu fərqləri ortaq gələcək vizyonuna zərər
vermədən idarə etmək bacarığında axtarılmalıdır.
Enerji İqtisadiyyatından Bilik və İnnovasiya İqtisadiyyatına
Azərbaycanın enerji ehtiyatları ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm üstünlük yaratmışdır.
Neft və təbii qaz gəlirləri infrastruktur sərmayələrinin maliyyələşdirilməsində və iqtisadi
modernləşmədə həlledici rol oynamışdır. Lakin XXI əsrin qlobal iqtisadi şəraiti təbii sərvət
zənginliyinin bilik, texnologiya və yüksək əlavə dəyərli istehsalla dəstəklənməsini zəruri
edir.
İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi yalnız yeni sahələrin yaradılması demək deyil. Bu, eyni
zamanda mövcud sahələrdə məhsuldarlığın artırılması, sahibkarlıq ekosisteminin inkişaf
etdirilməsi, beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi və innovasiyanın bütün
iqtisadi sistemə yayılmasıdır. Azərbaycanın logistika, müasir kənd təsərrüfatı, turizm, bərpa
olunan enerji, rəqəmsal xidmətlər və yüksək əlavə dəyərli sənaye sahələrində dəyərləndirə
biləcəyi mühüm imkanlar mövcuddur.
Orta Dəhlizin inkişafı da Azərbaycanın tarixi ticarət mərkəzi mövqeyini müasir nəqliyyat və
logistika sistemləri ilə gücləndirə biləcək strateji imkandır. Bununla yanaşı, gələcəyin
rəqabətində yalnız coğrafi mövqe və ya fiziki infrastruktur həlledici deyil. Texnoloji
bacarıqlar, institusional səmərəlilik, təhsilin keyfiyyəti və yenilik yaratmaq potensialı da ən
azı bunlar qədər əhəmiyyətlidir.
Tarixi İrsi Gələcəyin Gücünə Çevirmək
Azərbaycanın tarixinə bütöv yanaşdıqda müxtəlif dövrlərdə meydana çıxan diqqətəlayiq
öncüllük ənənəsi görünür. Tarixdən əvvəlki insan məskənlərindən orta əsr ticarət
mərkəzlərinə, neft sənayesindəki yeniliklərdən qadınların təhsilinə, müasir səhnə
sənətlərindən aviasiyaya, metro texnologiyasından sistemli innovasiya metodologiyalarına
qədər uzanan geniş tarixi irs mövcuddur.
Bu irsin ortaq xüsusiyyəti dəyişən tarixi şəraitdə yeni ideyalar, yeni institutlar və yeni
tətbiqlər yaratmaq potensialıdır. Müasir Azərbaycanın inkişaf perspektivi baxımından
mühüm olan bu tarixi potensialın çağdaş elmi tədqiqatlar, texnologiya istehsalı,
sahibkarlıq, strateji idarəetmə və institusional inkişaf anlayışı ilə birləşdirilməsidir.
Çünki ölkələrin gələcəyini müəyyən edən yalnız keçmişdə hansı nailiyyətləri əldə etmələri
deyil, bu nailiyyətlərin arxasındakı bilik, yaradıcılıq və institusional potensialı yeni şəraitdə
nə dərəcədə yenidən yarada bilmələridir. Azərbaycanın gələcək gücü malik olduğu təbii
sərvətlərin böyüklüyü qədər tarixi öncüllük ənənəsini biliyə, innovasiyaya, məhsuldarlığa və
dayanıqlı ictimai rifaha çevirmək bacarığı ilə formalaşacaqdır.
Bu baxımdan Azərbaycanın inkişaf hekayəsi yalnız iqtisadi artımın deyil, köklü sivilizasiya
irsinin və dövlətçilik ənənəsinin müasir dünyada yenidən dəyər yaratmasının hekayəsidir.
Prof. Dr. Ali B. Kutvan
İnnovasiya Menecmenti və TRIZ İnstitutunun Prezidenti
Subyekt.az
