Yol infrastrukturu, şəhərsalma və regionlardan paytaxta axının yaratdığı yük: problemin səbəbləri və mümkün həll yolları
Bakı şəhərində nəqliyyat sıxlığı artıq yalnız sürücülərin gündəlik qarşılaşdığı problem deyil. Paytaxtın əsas magistrallarında, şəhərə giriş-çıxış yollarında və ətraf qəsəbələrdə yaranan uzunmüddətli tıxaclar insanların vaxt itkisinə, iqtisadi fəallığın zəifləməsinə, ictimai nəqliyyatın hərəkətinin ləngiməsinə və ümumilikdə şəhər həyatının keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir.
Bu mənada Bakıdakı nəqliyyat probleminə yalnız avtomobillərin sayının artması prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Avtomobil parkının böyüməsi, şübhəsiz ki, yollar üzərində yükü artıran əsas amillərdən biridir. Lakin problemin kökündə daha geniş – şəhərsalma, yol infrastrukturu, nəqliyyatın idarə olunması, tikinti və kommersiya obyektlərinin yerləşdirilməsi, parklanma siyasəti və regionlardan paytaxta davam edən sosial-iqtisadi axın kimi bir-biri ilə əlaqəli məsələlər dayanır.
Tıxacın səbəbini yalnız avtomobil sayında axtarmaq doğru deyil
Bakı şəhərinin nəqliyyat sisteminin əsas problemlərindən biri nəqliyyat axınlarının şəhər məkanının inkişafı ilə paralel və uzunmüddətli perspektiv nəzərə alınmaqla idarə edilməsidir.
Şəhər yolları yalnız asfalt örtüyündən ibarət deyil. Magistral yollar, yol qovşaqları, körpülər, tunellər, piyada keçidləri, ictimai nəqliyyat xətləri, parklanma məkanları və yol kənarındakı obyektlərin yerləşməsi vahid mühəndislik və şəhərsalma sisteminin tərkib hissəsidir.
Bu elementlərdən biri düzgün planlaşdırılmadıqda, digər infrastrukturların səmərəliliyi də aşağı düşür.
Təəssüf doğuran məqam ondan ibarətdir ki, ayrı-ayrı ərazilərdə həyata keçirilən yol layihələrinin nəticələri onların hazırlanması mərhələsində qarşıya qoyulan məqsədlərlə hər zaman uzlaşmır. Yolun genişləndirilməsi nəzərdə tutulur, lakin müəyyən nöqtədə hərəkət zolaqları yenidən daralır. Körpü tikilir, amma körpüyə giriş və çıxış hissəsində nəqliyyat axını əvvəlki problemin başqa formada təkrarlanmasına səbəb olur.
Belə olan halda milyonlarla manat vəsait hesabına həyata keçirilən infrastruktur layihəsinin real effektivliyi barədə haqlı suallar meydana çıxır.
Xırdalan dairəsi: problemin ən bariz nümunələrindən biri
Bakı–Sumqayıt istiqamətində nəqliyyat sıxlığının ən çox hiss olunduğu ərazilərdən biri Xırdalan dairəsi və onun ətrafındakı yol qovşaqlarıdır.
Xırdalan dairəsindən Binəqədi istiqamətində, eləcə də əks istiqamətdə hərəkət edən nəqliyyat vasitələrinin müəyyən saatlarda uzun müddət sıxlıqda qalması artıq adi mənzərəyə çevrilib.
Burada əsas məsələ yalnız avtomobillərin çoxluğu deyil. Yolun buraxıcılıq qabiliyyətinin müxtəlif istiqamətlərdən daxil olan nəqliyyat axınlarına uyğunlaşdırılması, yol kənarında yerləşən obyektlər, giriş-çıxışların təşkili, parklanma və yol qovşağının ümumi mühəndis həlli kompleks şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.
Əgər hər hansı ərazidə yolun genişləndirilməsi zəruridirsə, bu proses yalnız asfalt örtüyünün artırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Yolun mühafizə zolaqları, piyada infrastrukturu, obyektlərin giriş-çıxışları və ətraf tikililər də vahid layihə çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
Zərurət yarandığı halda qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq yolun genişləndirilməsinə maneə yaradan obyektlərin köçürülməsi və ya ərazinin yenidən təşkili məsələsinə də baxılmalıdır.
Sulutəpə qovşağında eyni problem
Sulutəpə ərazisində yol qovşağının və körpünün təşkili ilə bağlı yaranan nəqliyyat çətinlikləri də şəhərsalma və mühəndis həllərinin kompleks yanaşma tələb etdiyini göstərir.
Körpünün tikilməsi özlüyündə problemin həlli demək deyil.
Əsas sual budur: körpünün giriş və çıxış hissələrində nəqliyyat axını necə təşkil olunur? Ətraf yolların buraxıcılıq qabiliyyəti kifayət qədərdirmi? Ərazidə yerləşən yaşayış evləri və kommersiya obyektləri nəqliyyatın hərəkətinə necə təsir göstərir?
Bu suallar layihənin ilkin mərhələsində cavablandırılmalıdır.
Əks halda bir nöqtədə yaranan problemi aradan qaldırmaq üçün inşa edilən yeni infrastruktur başqa bir nöqtədə yeni sıxlıq mənbəyinə çevrilə bilər.
Yol kənarındakı obyektlər nəqliyyat sisteminin gizli probleminə çevrilir
Bakıda nəqliyyat sıxlığının səbəblərindən biri də magistral və əsas küçələrin kənarında nəqliyyat axınının normal hərəkətinə mane olan obyektlərin yerləşməsidir.
Marketlər, ticarət və iaşə obyektləri, xidmət sahələri və digər kommersiya məkanları üçün giriş-çıxışların birbaşa magistral yolun üzərində təşkili nəqliyyatın hərəkət sürətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Xüsusilə bir neçə istiqamətdən gələn nəqliyyat axınının birləşdiyi yol qovşaqlarında belə obyektlərin yerləşməsi problemin miqyasını daha da artırır.
Sumqayıt istiqamətində şəhərə giriş zamanı “Şamaxinka” kimi tanınan ərazi də bu baxımdan ayrıca araşdırmaya ehtiyac duyur. Müxtəlif istiqamətlərdən gələn nəqliyyat axınlarının birləşdiyi belə qovşaqlarda yolun kənarında yerləşən iri ticarət obyektlərinin giriş-çıxışlarının nəqliyyata təsiri mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Burada məqsəd sahibkarlığın qarşısını almaq deyil.
Əksinə, məqsəd sahibkarlıq fəaliyyəti ilə nəqliyyat təhlükəsizliyi və şəhər infrastrukturu arasında düzgün balans yaratmaqdır.
Torpaqdan istifadə qərarları gələcək tıxacın əsasını qoymamalıdır
Bakı şəhərində yol və piyada infrastrukturlarının müəyyən hissələrinin kommersiya və tikinti məqsədləri üçün istifadəyə verilməsi ilə bağlı ictimaiyyətin narahatlığı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Yol mühafizə zolaqları, piyada səkiləri və nəqliyyat infrastrukturu üçün nəzərdə tutulan ərazilər şəhərin ümumi nəqliyyat sisteminin ayrılmaz hissəsidir.
Bu ərazilərin qanunsuz və ya şəhərsalma tələblərinə zidd şəkildə zəbt edilməsi nəticədə yalnız bir küçənin deyil, bütöv nəqliyyat sisteminin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Ona görə də bu məsələdə əsas prinsip aydın olmalıdır:
Bu gün verilən tikinti qərarı sabahın nəqliyyat probleminə çevrilməməlidir.
Torpaq sahəsinin ayrılması, tikintiyə icazə və obyektin istismara verilməsi zamanı yalnız həmin ərazinin bu günkü vəziyyəti deyil, gələcəkdə yaranacaq nəqliyyat yükü də hesablanmalıdır.
Dövlət vəsaiti ilə həyata keçirilən layihələrin nəticəsi ölçülməlidir
İctimaiyyətin haqlı olaraq cavab gözlədiyi digər məsələ dövlət vəsaiti hesabına həyata keçirilən infrastruktur layihələrinin səmərəliliyidir.
Yol layihəsinə vəsait ayrılırsa, layihənin icrasından sonra nəqliyyatın hərəkətində hansı dəyişiklik baş verdiyi ölçülməlidir.
Tıxac azalıbmı?
Yolun buraxıcılıq qabiliyyəti artıbmı?
Nəqliyyatın orta hərəkət sürəti yüksəlibmi?
Qəza riski azalıbmı?
Piyada və ictimai nəqliyyat üçün şərait yaxşılaşıbmı?
Əgər bu sualların cavabları layihədən əvvəl və sonra ölçülmürsə, görülən işin real effektivliyini qiymətləndirmək çətinləşir.
Dövlət layihələrinin icrasında şəffaflıq, texniki keyfiyyət, ictimai nəzarət və məsuliyyət mexanizmləri gücləndirilməlidir. Hər hansı layihədə qanun pozuntusu və ya korrupsiya faktı barədə əsaslı şübhələr varsa, həmin hallar müvafiq hüquq-mühafizə və nəzarət qurumları tərəfindən araşdırılmalı, hüquqi qiymət yalnız sübutlar və qanuni prosedurlar əsasında verilməlidir.
Bakıdakı tıxacın bir səbəbi də Bakıdakı həddindən artıq mərkəzləşmədir
Problemin digər mühüm tərəfi isə regionlardan paytaxta olan sosial-iqtisadi axındır.
Bakı yalnız inzibati mərkəz deyil, eyni zamanda ölkənin əsas iş, təhsil, səhiyyə, biznes və xidmət mərkəzidir. Bu vəziyyət regionlardan paytaxta gündəlik və ya uzunmüddətli miqrasiyanı artırır.
Lakin bu məsələni də yalnız insanların Bakı şəhərinə gəlməsi ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz.
İnsanlar iş, təhsil, səhiyyə və daha yaxşı sosial imkan axtarışında paytaxta gəlirlərsə, problemin həlli insanların hərəkətini məhdudlaşdırmaqda deyil, həmin imkanların regionlarda yaradılmasındadır.
Regionların inkişafı Bakıdakı nəqliyyat yükünü də azalda bilər
Regionların iqtisadi inkişafı yalnız regional siyasətin deyil, eyni zamanda Bakı şəhərinin nəqliyyat strategiyasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Bunun üçün regionlarda:
- yeni və dayanıqlı iş yerlərinin yaradılması;
- kiçik və orta sahibkarlığın real şəkildə dəstəklənməsi;
- kənd təsərrüfatı istehsalçılarının maliyyəyə çıxışının asanlaşdırılması;
- uzunmüddətli və güzəştli maliyyələşdirmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi;
- regionlarda fəaliyyət göstərən müəllim və həkimlər üçün rəqabətqabiliyyətli əməkhaqqı və sosial təminat paketlərinin tətbiqi;
- ucqar yaşayış məntəqələrində infrastrukturun yaxşılaşdırılması;
- elektron xidmətlərin və məsafədən işləmə imkanlarının genişləndirilməsi
kimi tədbirlər sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir.
Dövlət dəstəyi həqiqətən ehtiyacı olan vətəndaşa çatmalıdır. Sahibkarlıq və kənd təsərrüfatı proqramlarından yararlanmaq üçün əsas meyar şəxsi əlaqələr deyil, şəffaf və bərabər çıxış prinsipi olmalıdır.
Ən sadə kənd təsərrüfatı istehsalçısı belə dövlət dəstəyinə müraciət etdikdə onun qarşısında bürokratik maneələr deyil, aydın və işlək mexanizmlər dayanmalıdır.
Bəs Bakı tıxacdan necə xilas ola bilər?
Problemin həlli üçün ayrı-ayrı yolların genişləndirilməsi kifayət deyil. Bakı üçün uzunmüddətli və vahid nəqliyyat strategiyası hazırlanmalıdır.
Bu strategiyanın əsas istiqamətləri aşağıdakılar ola bilər:
Birincisi, əsas yol qovşaqlarının müstəqil şəkildə deyil, bütöv nəqliyyat şəbəkəsinin tərkib hissəsi kimi layihələndirilməsi.
İkincisi, yol kənarında yerləşən obyektlərin nəqliyyat axınına təsirinin mütəmadi qiymətləndirilməsi və qanunsuz tikililərlə bağlı qanunvericiliyə uyğun tədbirlərin görülməsi.
Üçüncüsü, yol mühafizə zolaqları və piyada səkilərinin qorunması.
Dördüncüsü, ictimai nəqliyyatın sürətli, rahat və alternativ seçimə çevrilməsi.
Beşincisi, parklanma siyasətinin təkmilləşdirilməsi və küçə-parklanma sisteminin nəqliyyat axınına təsirinin azaldılması.
Altıncısı, şəhərə giriş-çıxış istiqamətlərində nəqliyyat axınlarının real vaxt rejimində idarə edilməsinin gücləndirilməsi.
Yeddincisi, yeni iri yaşayış kompleksləri və kommersiya obyektləri üçün tikintidən əvvəl nəqliyyat təsirinin qiymətləndirilməsinin məcburi və effektiv mexanizmə çevrilməsi.
Səkkizincisi, dövlət vəsaiti hesabına həyata keçirilən yol layihələrinin nəticələrinin açıq göstəricilər əsasında ictimaiyyətə təqdim edilməsi.
Doqquzuncusu, Bakıdan kənarda iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və regionların real iqtisadi mərkəzlərə çevrilməsi.
Tıxac yalnız yol problemi deyil
Bakıdakı tıxac problemini yalnız sürücülərin intizamsızlığı, avtomobillərin çoxluğu və ya şəhərə regionlardan gələn insanların sayı ilə izah etmək problemin əsl mahiyyətini tam əhatə etmir.
Bu, şəhərsalma, nəqliyyat infrastrukturu, tikinti siyasəti, iqtisadi mərkəzləşmə və idarəetmənin bir-biri ilə kəsişdiyi mürəkkəb məsələdir.
Bu gün Bakının bir çox ərazisində müşahidə etdiyimiz mənzərə əslində illər ərzində qəbul edilmiş qərarların nəticəsidir.
Deməli, gələcəyin Bakısını planlaşdırarkən yalnız bugünkü tıxacı deyil, 10-20 il sonrakı nəqliyyat yükünü də hesablamaq lazımdır.
Şəhər böyüyürsə, yollar da şəhərin inkişaf tempinə uyğun planlaşdırılmalıdır.
Yeni bina tikilirsə, onun gətirəcəyi nəqliyyat yükü əvvəlcədən hesablanmalıdır.
Yeni yol çəkilirsə, həmin yolun bir neçə il sonra hansı qovşaqlarda sıxlıq yaradacağı proqnozlaşdırılmalıdır.
Regionda yeni iş yeri yaradılırsa, bunun Bakıdakı sosial-iqtisadi yükün azalmasına təsiri də nəzərə alınmalıdır.
Ən başlıcası isə dövlət vəsaiti hesabına görülən hər bir işin nəticəsi ölçülməli və cəmiyyət qarşısında hesabatlılıq təmin edilməlidir.
Çünki yol tikmək məqsəd deyil.
Məqsəd insanın yolunu qısaltmaq, vaxtını qorumaq, şəhərdə hərəkəti asanlaşdırmaq və vətəndaşın həyat keyfiyyətini yüksəltməkdir.
Bakıdakı tıxac probleminin həlli də məhz bu prinsipdən başlamalıdır.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
