Tarixi hadisələrin siyasi əhəmiyyəti yalnız onların baş verdiyi anla deyil, sonrakı proseslərə göstərdiyi təsir və formalaşdırdığı yeni reallıqlarla müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində 8 noyabr və 8 avqust tarixləri arasında xüsusi siyasi-diplomatik məntiq mövcuddur. 8 noyabr 2020-ci il Azərbaycanın hərbi Zəfərinin simvollarından biri kimi tarixə düşdüsə, 8 avqust 2025-ci il həmin Zəfərin yaratdığı geosiyasi reallıqların beynəlxalq diplomatiya müstəvisində yeni mərhələyə keçidini nümayiş etdirən mühüm tarix kimi yadda qaldı.
Bu gün — 8 avqust 2026-cı ildə — Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin, ABŞ Prezidenti Donald Trampın və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Ağ Evdə keçirilmiş görüşündən bir il ötür. Bir il əvvəl Vaşinqtonda baş verənləri yalnız yüksək səviyyəli protokol tədbiri və ya növbəti diplomatik görüş kimi qiymətləndirmək hadisənin siyasi mahiyyətini məhdudlaşdırardı. Çünki həmin görüş Cənubi Qafqazda uzunmüddətli qarşıdurmadan sonrakı dövrün siyasi konturlarının müəyyənləşdirilməsi, regional kommunikasiyaların gələcəyi və Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni istiqamətlərinin formalaşdırılması baxımından çoxşaxəli məzmun daşıyırdı.
2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə keçirilən görüşün nəticəsi olaraq Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Birgə Bəyannamə imzaladılar, ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə sənədi şahid qismində imzaladı. Eyni zamanda, Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri iki ölkə arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında Sazişin razılaşdırılmış mətnini parafladılar.
Bu məqam diplomatik-hüquqi baxımdan xüsusi dəqiqlik tələb edir. Paraflama sülh sazişinin yekun imzalanması anlamına gəlmir; o, tərəflərin razılaşdırılmış mətn üzrə əldə etdikləri siyasi razılaşmanın mühüm diplomatik mərhələsini ifadə edir. Sazişin hüquqi qüvvəyə minməsi isə onun imzalanması və müvafiq daxili prosedurların tamamlanması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən 8 avqust hadisələrinə münasibətdə “sülh sazişinin imzalanması” deyil, “saziş mətninin paraflanması” ifadəsinin işlədilməsi diplomatik terminologiya baxımından daha dəqiqdir.
Lakin Vaşinqton prosesinin əhəmiyyəti yalnız sənədlərin statusu ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ həmin sənədlərin hansı siyasi reallığın üzərində meydana gəlməsi və gələcək regional münasibətlər üçün hansı çərçivəni müəyyənləşdirməsidir.
Zəfərdən diplomatiyaya: siyasi reallığın möhkəmləndirilməsi
Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində əldə etdiyi hərbi-siyasi nəticə Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsini əsaslı şəkildə dəyişdirdi. 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın milli yaddaşında Zəfərin mühüm simvollarından birinə çevrildi. Sonrakı mərhələdə isə əsas vəzifələrdən biri formalaşmış yeni reallığın siyasi və diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsi oldu.
Bu baxımdan 8 noyabrdan 8 avqusta uzanan yol yalnız iki tarix arasındakı xronoloji məsafə deyil. Bu, hərbi nəticədən siyasi nəticəyə, döyüş meydanında əldə edilmiş üstünlükdən diplomatiya masasında həmin reallığın təsbitinə doğru gedən mürəkkəb dövlətçilik prosesinin ifadəsidir.
Azərbaycanın xarici siyasət strategiyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də müxtəlif milli imkanların — hərbi, siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və diplomatik resursların — vahid strateji məqsədlər ətrafında əlaqələndirilməsidir. Vaşinqton görüşü bu strategiyanın diplomatik müstəvidə mühüm təzahürlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Birgə Bəyannamədə sülhün möhkəmləndirilməsi, dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması və regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı siyasi yanaşmalar əksini tapdı. Dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət prinsiplərinin vurğulanması isə gələcək regional münasibətlərin əsas siyasi-hüquqi çərçivələrindən biri kimi diqqət çəkdi.
Vaşinqton və Azərbaycanın artan diplomatik çəkisi
Ağ Evdə keçirilən görüşün digər mühüm aspekti Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyadakı artan siyasi çəkisinin nümayiş etdirilməsi idi.
ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin yüksək səviyyəli görüşünün keçirilməsi Vaşinqtonun Cənubi Qafqazdakı sülh prosesinə siyasi diqqətinin göstəricisi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın regional proseslərin əsas aktorlarından biri kimi mövqeyini də ortaya qoydu.
Bununla yanaşı, 8 avqust görüşü Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin ayrıca strateji gündəmə çıxarılması baxımından da əhəmiyyətli idi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və ABŞ Prezidenti Donald Tramp iki ölkə arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Memorandum imzaladılar.
Beləliklə, Vaşinqton gündəliyi yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması ilə məhdudlaşmadı. Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin siyasi, iqtisadi, enerji, təhlükəsizlik və digər istiqamətlər üzrə gələcək inkişaf perspektivləri də ayrıca strateji müstəviyə çıxarıldı.
TRIPP və regional kommunikasiyaların yeni mərhələsi
Vaşinqton görüşünün mühüm istiqamətlərindən biri də regional kommunikasiyaların açılması məsələsi idi.
Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək bağlantının təmin olunması ilə bağlı müəyyənləşdirilən siyasi çərçivə regional nəqliyyat arxitekturasının gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu kontekstdə TRIPP — “Trump Route for International Peace and Prosperity” — təşəbbüsü regional kommunikasiyaların yeni geosiyasi və iqtisadi kontekstdə nəzərdən keçirilməsinə səbəb oldu.
Məsələyə yalnız nəqliyyat infrastrukturu prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Müasir geosiyasətdə nəqliyyat dəhlizləri eyni zamanda iqtisadi inteqrasiyanın, enerji təhlükəsizliyinin, ticarət əlaqələrinin və siyasi qarşılıqlı asılılığın mühüm elementləridir.
Regional kommunikasiyaların açılması Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarında mövqeyini daha da gücləndirə, Cənubi Qafqazın iqtisadi əlaqələrinin yenidən formalaşmasına və regionun tranzit potensialının artmasına şərait yarada bilər.
Minsk prosesinin başa çatdırılması: köhnə mexanizmdən yeni reallığa
Vaşinqton görüşünün diqqətçəkən nəticələrindən biri də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin ATƏT-in Minsk prosesi və onunla əlaqəli strukturların bağlanması istiqamətində birgə müraciət etmələri idi.
1990-cı illərdən etibarən fəaliyyət göstərən Minsk mexanizmi uzun illər ərzində Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin həlli üçün əsas beynəlxalq vasitəçilik formatlarından biri olmuşdu. Lakin regionda yaranmış yeni siyasi və hərbi reallıqlar həmin mexanizmin əvvəlki funksional əhəmiyyətini faktiki olaraq aradan qaldırmışdı.
Bu baxımdan onun fəaliyyətinin dayandırılması istiqamətində atılan addım yalnız institusional dəyişiklik deyil, həm də köhnə siyasi reallığın arxada qalmasının diplomatik ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Vaşinqton prosesi bu mənada iki istiqaməti birləşdirirdi: keçmişin institusional mirasının bağlanması və gələcək regional münasibətlər üçün yeni siyasi çərçivənin formalaşdırılması.
Bir il sonra: Vaşinqtonun siyasi nəticələri
8 avqust 2025-ci il hadisələrindən bir il sonra həmin görüşün əhəmiyyətini qiymətləndirərkən bir neçə əsas nəticə önə çıxır.
İlk növbədə, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması və sülh gündəliyinin siyasi çərçivəsi beynəlxalq səviyyədə daha aydın şəkildə ifadə olundu.
İkincisi, Azərbaycanın hərbi Zəfərdən sonra diplomatik müstəvidə də milli maraqlarını ardıcıl şəkildə müdafiə etmək və regional gündəmin formalaşmasında fəal iştirak etmək imkanları nümayiş etdirildi.
Üçüncüsü, Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin gələcək inkişafı üçün strateji xarakterli yeni institusional mexanizmin yaradılması istiqamətində mühüm addım atıldı.
Dördüncüsü, regional kommunikasiyaların açılması məsələsi nəqliyyat və iqtisadiyyat çərçivəsindən çıxaraq daha geniş geosiyasi gündəliyin mühüm komponentinə çevrildi.
Nəhayət, Cənubi Qafqazda qarşıdurma modelindən əməkdaşlıq və bağlantı modelinə keçidin mümkün siyasi konturları daha aydın görünməyə başladı.
8 noyabrdan 8 avqusta: bir siyasi prosesin iki mərhələsi
Tarix bəzən eyni siyasi prosesin müxtəlif mərhələlərini ayrı-ayrı tarixlərlə ifadə edir.
8 noyabr — Zəfərin tarixidir.
8 avqust — həmin Zəfərin yaratdığı siyasi reallığın beynəlxalq diplomatiya müstəvisində ifadə olunduğu mühüm tarixlərdən biridir.
Bu iki tarix arasında təxminən beş il fərq olsa da, onların siyasi məzmunu bir-birindən ayrı deyil. Birinci mərhələdə Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində hərbi-siyasi mübarizə apardı. İkinci mərhələdə isə formalaşmış yeni reallığın beynəlxalq münasibətlər sistemində siyasi və diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsi prosesi davam etdi.
Müasir dövlətçilik baxımından qələbənin davamlılığı yalnız onun əldə edilməsi ilə ölçülmür. Əsas məsələ əldə edilmiş nəticələrin siyasi sabitliyə, hüquqi təminatlara, regional əməkdaşlığa və uzunmüddətli təhlükəsizlik mexanizmlərinə çevrilməsidir.
Vaşinqton görüşünün bir il sonrakı siyasi qiymətləndirilməsi də məhz bu kontekstdə aparılmalıdır.
8 noyabr Azərbaycanın Zəfər tarixinin mühüm səhifəsidirsə, 8 avqust həmin Zəfərin yaratdığı reallıqların diplomatiya müstəvisində yeni siyasi məzmun qazandığı tarixlərdən biridir.
Bu iki tarix arasında uzanan yol Azərbaycanın müasir diplomatiya tarixinin əsas xüsusiyyətlərindən birini — hərbi-siyasi nəticələrin ardıcıl diplomatik fəaliyyət vasitəsilə möhkəmləndirilməsi strategiyasını nümayiş etdirir.
Vaşinqton səhifəsinin tarixi əhəmiyyəti də məhz bundadır: Zəfərin davamlı siyasi nəticəyə, siyasi nəticənin isə sülh və regional əməkdaşlıq perspektivinə çevrilməsi.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
