Azərbaycanın görkəmli ictimai xadimi, publisist, pedaqoq, folklorşünas və maarifçi idi. O, Azərbaycan mətbuatının banilərindən biri, ilk milli qəzet olan “Əkinçi”nin təsisçisi və redaktoru kimi tarixə düşüb. Zərdabi, Azərbaycan xalqının maariflənməsi, milli şüurunun oyanması və müasir elmlərlə tanış olması uğrunda böyük işlər görmüşdür. Həsən Bəy Zərdabi (əsl adı: Həsən bəy Məlikov) 1837-ci ildə Göyçay qəzasının Zərdab kəndində anadan olub. İlk təhsilini molla yanında aldıqdan sonra Tiflis gimnaziyasında oxuyub. 1861-ci ildə Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub və təbiət elmləri üzrə təhsil alıb. Təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət Rusiyada müəllimlik edib.
1870-ci illərdə Bakıya qayıdan Zərdabi, burada maarifçilik fəaliyyətinə başlayıb. O, Azərbaycan dilində elmi-populyar məqalələr yazaraq xalqı maarifləndirməyə çalışıb. 1875-ci ildə “Əkinçi” qəzetini təsis edib bu, Azərbaycan tarixində ilk müntəzəm nəşr olmaqla yanaşı, rus mətbuatının təzyiqlərinə qarşı milli mətbuatın inkişafında mühüm rol oynayıb. Əkinçi qəzeti Azərbaycan dilində nəşr olunan ilk qəzet idi.
-Əsas məqsədi: kəndliləri elmlə tanış etmək, kənd təsərrüfatında müasir üsulları təbliğ etmək, savadsızlıqla mübarizə aparmaq.
– Qəzetdə siyasi, iqtisadi, elmi və ədəbi məsələlərə toxunulurdu.
– Rusiya hökuməti tərəfindən təzyiq nəticəsində 1877-ci ildə bağlanıb.
Həsən Bəy Zərdabinin Məmaarifçilik işi:
– Zərdabi, Azərbaycanda real məktəblərin (təbiət və riyaziyyat üzrə təhsil verən məktəblər) yaradılmasını təşviq edirdi.
– Müasir pedaqoji üsulları tətbiq edərək dərsliklər hazırlayıb.
– Qadınların təhsilinin vacibliyini vurğulayıb.
Həsən Bəy Zərdabinin ədəbi və elmi əsərləri
-“Təbii coğrafiya” (1879) — Azərbaycan dilində ilk elmi dərsliklərdən biri.
– “Kənd təsərrüfatına dair”— kəndlilər üçün praktik tövsiyələr.
– Folklor materialları toplayaraq xalq ədəbiyyatını tədqiq edib.
Həsən Bəy Zərdabinin ictimai-siyasi fikirləri:
– Zərdabi, Azərbaycanın sosial-iqtisadi geriliyinin səbəblərini təhlil edərək, bunun qarşısını almaq üçün milli burjuaziyanın yaradılmasını təklif edirdi.
– Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasətinə qarşı çıxaraq, yerli əhalinin hüquqlarını müdafiə edirdi.
Həsən Bəy Zərdabinin Fəlsəfəsi və Dünyagörüşü
Zərdabi materialist fəlsəfəyə yaxın idi və təbiət elmlərinin inkişafını Azərbaycan cəmiyyətinin irəliləməsi üçün əsas şərt hesab edirdi. O, dinə qarşı çıxmasa da, elmlə dinin harmoniyasını təbliğ edirdi. Onun fikrincə, xalqın azadlığı maarif və iqtisadi müstəqillikdən keçirdi.
Həsən Bəy Zərdabinin Azərbaycan xalqına qoyduğu Mirası
– Zərdabinin adı Azərbaycanın ilk maarifçilik hərəkatı ilə sıx bağlıdır.
– Təsis etdiyi “Əkinçi” qəzetinin əsasları müasir Azərbaycan mətbuatının əsasını qoydu.
Həsən Bəy Zərdabi, Azərbaycan tarixində milli şüurun formalaşmasında və müasir elmlərin yayılmasında bənzərsiz rol oynamışdır. Onun ideyaları XX əsrin əvvəllərində Cümhuriyyət dövrünün zəminini hazırlamışdır.
Nicat İsmayılov
YAP Yasamal rayon təşkilatı
“Akim Abbasov küç.73 Ev ünvanı üzrə
Ərazi Partiya Təşkilatının sədri
Subyekt.az
