Bakı-Ankara müttəfiqliyi, Vaşinqtonla yeni strateji mərhələ, Moskva ilə mürəkkəb dialoq, Pekinlə strateji tərəfdaşlıq, İsraillə əməkdaşlıq və Pakistanla qardaşlıq xətti Azərbaycanın regional gücünü hansı istiqamətə aparır?
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasəti yalnız ayrı-ayrı dövlətlərlə münasibətlər kontekstində qiymətləndirmək artıq kifayət etmir. Çünki Bakı son onilliklərdə formalaşdırdığı diplomatik xəttlə özünü təkcə Cənubi Qafqazın deyil, Avrasiyanın mühüm geosiyasi və nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi təqdim etməyə başlayıb.
Bu siyasətin mərkəzində isə bir-birindən fərqli güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda işləyə bilmək, milli maraqları qorumaq və Azərbaycanı böyük güclər arasında rəqabətin passiv obyekti deyil, regional proseslərin fəal subyekti kimi saxlamaq cəhdi dayanır.
Bu mənzərədə Türkiyə, ABŞ, Rusiya, Çin, İsrail və Pakistanla münasibətlər ayrı-ayrı diplomatik istiqamətlər deyil. Onlar bir-birini tamamlayan daha böyük geosiyasi konstruksiyanın müxtəlif sütunlarıdır.
Bu konstruksiyanın ən mühüm dönüş nöqtəsi isə şübhəsiz ki, 2020-ci ilin Qarabağ Zəfəri və 2023-cü ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpası oldu.
—
Qarabağ Zəfəri: hərbi nəticədən geosiyasi transformasiyaya
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın siyasi tarixində yalnız hərbi qələbə kimi qiymətləndirilə bilməz.
2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan sonra regionda tamamilə yeni siyasi reallıq formalaşdı. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatdan sonra isə Qarabağ üzərində Azərbaycanın suverenliyinin bərpası ilə bağlı yeni mərhələ başladı.
Bu proses Azərbaycan Prezidentinin xarici siyasət xəttində uzun illər ərzində formalaşdırılmış diplomatik, iqtisadi, hərbi və siyasi imkanların nəticəsi kimi təqdim olunur.
2025-ci ildə Zəfərin beşinci ildönümünə həsr olunmuş hərbi paradda Prezident İlham Əliyev Türkiyənin siyasi və mənəvi dəstəyini xüsusi qeyd edib və 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsi ilə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini vurğulayıb. Eyni çıxışda Pakistanın da 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycana verdiyi siyasi dəstək ayrıca qeyd edilib.
Deməli, Qarabağ Zəfərinin arxasında yalnız hərbi əməliyyat deyil, illərlə aparılan dövlət quruculuğu, iqtisadi güclənmə, diplomatik fəaliyyət və strateji tərəfdaşlıqlar sistemi dayanır.
Zəfərdən sonra isə Azərbaycanın qarşısında başqa bir sual yarandı:
Qarabağda əldə edilmiş hərbi-siyasi nəticəni necə regional geosiyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirmək olar?
Cavabın əsas hissəsi nəqliyyat və kommunikasiya layihələrindədir.
Və bu mərhələdə Zəngəzur istiqaməti xüsusi əhəmiyyət qazanır.
—
Zəngəzur dəhlizindən TRIPP-ə: yeni geosiyasi mərhələ
Zəngəzur xətti uzun müddət yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin mübahisəli məsələlərindən biri kimi təqdim olunurdu.
Lakin proses son illərdə daha geniş məna qazanıb.
Azərbaycan üçün əsas məsələ ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılmasıdır. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin imzaladığı Birgə Bəyannamədə Ermənistan ərazisindən Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantının yaradılması istiqamətində səylər təsbit edildi və bu layihənin Trump Route for International Peace and Prosperity — TRIPP çərçivəsində həyata keçirilməsi nəzərdə tutuldu.
Bu, adi nəqliyyat layihəsi deyil.
TRIPP-in əhəmiyyəti üç səviyyədə qiymətləndirilə bilər.
Birinci — Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısı
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin qurulması ölkənin coğrafi parçalanmış hissələri arasında iqtisadi və logistika bağlantısını gücləndirə bilər.
İkinci — Türkiyə ilə birbaşa quru bağlantısının genişlənməsi
Naxçıvan Azərbaycan-Türkiyə arasında təbii körpüdür. Buna görə də Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantısının inkişafı Bakı-Ankara əlaqələrinə yeni iqtisadi ölçü əlavə edə bilər.
Üçüncü — Orta Dəhlizin yeni seqmenti
Azərbaycan-ABŞ strateji tərəfdaşlıq sənədində TRIPP-in Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu — Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi xüsusi qeyd olunur. Sənəddə enerji, nəqliyyat, rəqəmsal infrastruktur, ticarət və tranzit sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu baxımdan TRIPP-i yalnız Azərbaycan-Ermənistan məsələsi kimi görmək geosiyasi mənzərəni kiçiltmək olardı.
Burada Çindən Mərkəzi Asiyaya, Xəzərdən Azərbaycana, Azərbaycandan Naxçıvana, oradan Türkiyəyə və Avropaya uzanan daha böyük logistika xəritəsi formalaşır.
Məhz buna görə TRIPP ətrafında ABŞ, Rusiya, İran, Türkiyə, Çin və Avropa İttifaqının maraqları müxtəlif istiqamətlərdə kəsişir.
—
ABŞ: Vaşinqtonla münasibətlərdə yeni səhifə
Azərbaycanın ABŞ-la münasibətlərində son illərin ən diqqətçəkən hadisələrindən biri 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən Azərbaycan-Ermənistan görüşü və sonrakı strateji tərəfdaşlıq mexanizmləridir.
2026-cı il fevralın 10-da Azərbaycan və ABŞ arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası enerji, nəqliyyat, rəqəmsal infrastruktur, təhlükəsizlik, investisiya və regional bağlantı sahələrini əhatə edir. Sənəddə TRIPP ayrıca qeyd olunur.
Bu, Azərbaycanın ABŞ siyasətində əhəmiyyətli dəyişiklikdir.
Əgər əvvəlki dövrdə münasibətlərin mühüm hissəsini enerji təhlükəsizliyi, terrorla mübarizə və regional əməkdaşlıq təşkil edirdisə, indi gündəmə nəqliyyat, texnologiya, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və təhlükəsizlik kimi yeni istiqamətlər daxil olur.
Vaşinqtonun Azərbaycanla əməkdaşlıqda Orta Dəhlizə xüsusi əhəmiyyət verməsi isə Bakının geosiyasi əhəmiyyətini artıran amillərdən biridir.
Beləliklə, Azərbaycan ABŞ üçün yalnız enerji tərəfdaşı deyil, Avrasiyanın yeni bağlantı sistemində strateji coğrafi məkan kimi də çıxış edir.
—
Çin: Bakı-Pekin xəttinin yeni mərhələsi
Azərbaycanın Çinlə münasibətlərində də son illərdə ciddi keyfiyyət dəyişikliyi baş verib.
2025-ci il aprelin 23-də Pekində Prezident İlham Əliyev və Prezident Si Cinpin tərəfindən Azərbaycan-Çin hərtərəfli strateji tərəfdaşlığının yaradılması haqqında Birgə Bəyanat imzalandı. Sənəddə siyasi etimad, iqtisadi əməkdaşlıq, “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü, nəqliyyat, rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl enerji və Orta Dəhliz üzrə əməkdaşlıq xüsusi yer tutur.
Bu münasibətin Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyəti aydındır.
Çin dünyanın ən böyük iqtisadi mərkəzlərindən biridir.
Azərbaycan isə Çin mallarının Avropaya daşınmasında Xəzər üzərindən keçən alternativ marşrutun mühüm həlqəsidir.
Bu səbəbdən Pekinlə Bakı arasında nəqliyyat əməkdaşlığı sadəcə ikitərəfli münasibət deyil.
Bu, Çin-Avropa ticarətinin alternativ marşrutlarının inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın məqsədi burada yalnız tranzit ölkə olmaq deyil. Daha böyük məqsəd ölkəni logistika, enerji, rəqəmsal bağlantı və regional investisiya mərkəzinə çevirməkdir.
—
Rusiya: rəqabət, maraqlar və diplomatik balans
Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətləri isə daha mürəkkəb və çoxqatlıdır.
Bir tərəfdən iki ölkə arasında tarixi, iqtisadi, humanitar və nəqliyyat əlaqələri mövcuddur.
Digər tərəfdən, regiondakı geosiyasi dəyişikliklər, Qarabağ münaqişəsinin başa çatması və yeni nəqliyyat marşrutlarının formalaşması Moskvanın Cənubi Qafqazdakı əvvəlki təsir mexanizmlərinə təsir göstərib.
Bununla belə, Bakı Moskva ilə dialoq kanallarını bağlamayıb.
2025-ci ilin oktyabrında Düşənbədə İlham Əliyev və Vladimir Putin arasında keçirilən görüşdə AZAL təyyarəsinin qəzaya uğraması, ikitərəfli iqtisadi əlaqələr və regional məsələlər müzakirə olunub. Putin hadisə ilə bağlı Rusiyanın hava hücumundan müdafiə sisteminin fəaliyyəti ilə bağlı açıqlamalar verib və araşdırma prosesindən danışıb. Tərəflər eyni zamanda iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığının davam etdirilməsini vurğulayıblar.
2026-cı ilin iyulunda isə Putin və Əliyev telefon danışığında Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin konstruktiv xarakterini və hökumətlərarası dialoqun davam etdirilməsini vurğulayıblar.
Bu mənzərə mühüm bir nəticə ortaya qoyur:
Bakı Moskva ilə münasibətlərdə nə qarşıdurmanı məqsəd kimi seçir, nə də öz xarici siyasətini Rusiyanın iradəsinə bağlayır.
Bu, Azərbaycanın çoxvektorlu siyasətinin mahiyyətidir.
—
İsrail: texnologiya, enerji və təhlükəsizlik xətti
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri də çoxistiqamətlidir.
2026-cı ilin yanvarında Prezident İlham Əliyevin İsrail xarici işlər naziri Gideon Sa’ar ilə görüşündə iqtisadiyyat, ticarət, enerji, turizm, kənd təsərrüfatı, su ehtiyatlarının idarə edilməsi, yüksək texnologiyalar və süni intellekt sahələrində əməkdaşlığın inkişaf etdiyi bildirilib.
Azərbaycan-İsrail münasibətlərində enerji və texnologiya mühüm yer tutur.
Lakin bu münasibətlərə yalnız təhlükəsizlik prizmasından baxmaq düzgün olmazdı. Burada su idarəçiliyi, kənd təsərrüfatı, innovasiya, rəqəmsal texnologiyalar və enerji kimi iqtisadi istiqamətlər də genişlənir.
Bu isə Azərbaycanın xarici siyasətinin yalnız klassik diplomatiya deyil, texnoloji və iqtisadi diplomatiya mərhələsinə keçdiyini göstərir.
—
Pakistan: siyasi həmrəylikdən strateji üçtərəfli əməkdaşlığa
Azərbaycan-Pakistan münasibətlərinin fərqli xüsusiyyəti isə siyasi etimadın yüksək səviyyəsidir.
Pakistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib və Qarabağ məsələsində Azərbaycanın mövqeyini açıq şəkildə müdafiə edib.
Azərbaycan da Pakistanın Kəşmir məsələsində mövqeyini dəstəklədiyini dəfələrlə bəyan edib.
2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev Pakistanın Ermənistanla diplomatik münasibətlər qurmadığını və Qarabağ məsələsində Azərbaycanın mövqeyinə verdiyi dəstəyi xüsusi qeyd etmişdi.
2025-ci ilin mayında Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərifin Laçına səfəri zamanı Pakistanın “Qarabağ Azərbaycandır!” mövqeyi bir daha vurğulanıb.
Həmin ilin noyabrında isə Azərbaycan-Türkiyə-Pakistan üçtərəfli formatında liderlər siyasi, iqtisadi, hərbi, mədəni və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini müzakirə ediblər.
Bu format gələcəkdə ayrıca diqqət tələb edən geosiyasi platformadır.
Çünki burada:
Azərbaycan — Cənubi Qafqaz və Xəzər,
Türkiyə — Anadolu və Avropa bağlantısı,
Pakistan — Cənubi Asiya və Hind okeanı
coğrafiyalarını birləşdirən potensial xətt yaranır.
Bu xəttin iqtisadi və logistika ölçüsü gələcəkdə siyasi ölçüsü qədər əhəmiyyətli ola bilər.
—
Türkiyə: Azərbaycanın xarici siyasətinin xüsusi sütunu
Bütün bu istiqamətlər arasında Türkiyə ilə münasibətlərin xüsusi statusu dəyişmir.
2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldib.
Enerji, müdafiə sənayesi, nəqliyyat, ticarət və siyasi əməkdaşlıq iki ölkə münasibətlərinin əsas sütunlarına çevrilib.
Azərbaycanın Türkiyədə həyata keçirdiyi böyük investisiya layihələri də bu münasibətlərin iqtisadi ölçüsünü nümayiş etdirir.
Burada əsas məsələ yalnız “bir millət, iki dövlət” siyasi şüarının emosional gücü deyil.
Məsələ ondan ibarətdir ki, iki ölkə arasında enerji, nəqliyyat, müdafiə, ticarət və geosiyasət bir-birinə bağlanıb.
TANAP, Bakı-Tbilisi-Qars, Cənub Qaz Dəhlizi və digər layihələr bu strateji əlaqənin maddi infrastrukturunu formalaşdırıb.
TRIPP-in reallaşması isə bu xəritəyə yeni komponent əlavə edə bilər.
—
İlham Əliyevin diplomatik modelinin əsas xüsusiyyəti
Azərbaycanın xarici siyasətinin diqqət çəkən cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, Bakı eyni vaxtda bir-biri ilə rəqabət aparan güclərlə münasibətlər saxlamağa çalışır.
ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq.
Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq.
Rusiya ilə siyasi və iqtisadi dialoq.
Türkiyə ilə müttəfiqlik.
Pakistanla strateji qardaşlıq münasibətləri.
İsraillə iqtisadi, enerji və texnoloji əməkdaşlıq.
Bu münasibətlərin hər birinin öz mahiyyəti və sərhədləri var.
Azərbaycanın diplomatik modelinin əsas məğzi də məhz burada görünür:
Bakı heç bir böyük güc mərkəzinə tam şəkildə bağlanmadan, müxtəlif güc mərkəzləri ilə Azərbaycan dövlətinin maraqları çərçivəsində əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməyə çalışır.
Bu model asan deyil.
Çünki ABŞ və Rusiya arasında geosiyasi rəqabət var.
ABŞ və Çin arasında qlobal strateji rəqabət mövcuddur.
İsrail və İran arasında ciddi qarşıdurma var.
Rusiya və Qərb arasında münasibətlər kəskin şəkildə mürəkkəbləşib.
Azərbaycan isə bütün bu geosiyasi xətlərin kəsişdiyi coğrafiyada yerləşir.
Belə vəziyyətdə xarici siyasətin əsas vəzifəsi tərəf seçməkdən daha çox milli maraqlar üçün manevr imkanlarını qorumaqdır.
—
Qarabağdan sonra Azərbaycanın qarşısında duran yeni missiya
Qarabağ məsələsi Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas gündəmini uzun illər müəyyənləşdirirdi.
Bu gün isə həmin məsələnin yerini tədricən başqa strateji sual tutur:
Azərbaycan Zəfərdən sonra regionun yeni siyasi və iqtisadi arxitekturasını necə formalaşdıracaq?
Bu suala cavabın əsas elementləri artıq görünür.
Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası.
Naxçıvanla bağlantının gücləndirilməsi.
Zəngəzur/TRIPP xəttinin yaradılması.
Orta Dəhlizin inkişaf etdirilməsi.
Çinlə logistika əməkdaşlığının genişləndirilməsi.
Türkiyə ilə iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi.
ABŞ-la yeni strateji tərəfdaşlıq mexanizmlərinin yaradılması.
Pakistanla üçtərəfli formatın inkişaf etdirilməsi.
Rusiya ilə regional nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin saxlanılması.
Bütün bunlar Azərbaycanın geosiyasi çəkisini yalnız hərbi və siyasi deyil, logistika və iqtisadi güc üzərindən də artırmaq məqsədi daşıya bilər.
—
TRIPP-in arxasında daha böyük xəritə var
TRIPP-in ən mühüm nəticəsi bəlkə də yolun özündən daha böyükdür.
Bu layihə reallaşarsa, Cənubi Qafqazın xəritəsində yeni iqtisadi bağlantı yaranacaq.
Azərbaycanın əsas hissəsi → Naxçıvan → Türkiyə → Avropa.
Digər tərəfdən:
Çin → Mərkəzi Asiya → Xəzər → Azərbaycan → Türkiyə → Avropa.
Belə bir bağlantı Azərbaycanın tranzit əhəmiyyətini yüksəldə bilər.
ABŞ-ın 2026-cı il Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında da TRIPP-in Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi məhz bu daha geniş regional bağlantı perspektivi ilə təqdim olunur.
Bu səbəbdən Zəngəzur məsələsi artıq yalnız Bakı ilə Yerevan arasında mübahisə predmeti kimi görünmür.
Bu məsələ Avrasiyanın yeni nəqliyyat xəritəsinin elementlərindən birinə çevrilir.
—
Son söz: Azərbaycanın qarşısında yeni mərhələ
Qarabağ Zəfəri Azərbaycan üçün tarixi mərhələni başa çatdırdı.
İndi isə başqa mərhələ başlayıb.
Bu mərhələnin əsas sözü artıq yalnız “azad etmək” deyil.
Qurmaq, bağlamaq, inteqrasiya etmək və regional iqtisadi sistem yaratmaqdır.
Qarabağın yenidən qurulması daxili dövlətçilik layihəsidirsə, Zəngəzur/TRIPP xətti regional bağlantı layihəsidir.
Orta Dəhliz Azərbaycanın Avrasiya nəqliyyat strategiyasındakı mövqeyini gücləndirə biləcək layihədirsə, Türkiyə ilə müttəfiqlik bunun siyasi dayaqlarından biridir.
Çinlə tərəfdaşlıq Şərq istiqamətini, Türkiyə Avropa istiqamətini, ABŞ yeni geosiyasi və investisiya imkanlarını, Pakistan Cənubi Asiya bağlantısını, İsrail texnologiya və enerji əməkdaşlığını, Rusiya isə şimal istiqamətində mövcud iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini təmsil edən mühüm tərəflərdir.
Bu mənzərənin mərkəzində isə Azərbaycanın öz milli maraqları dayanır.
Azərbaycanın gələcək gücü yalnız neft və qazdan, yalnız hərbi potensialdan və yalnız diplomatik nüfuzdan ibarət olmayacaq.
Əsl strateji üstünlük enerjini, nəqliyyatı, diplomatiyanı, texnologiyanı, investisiyanı və siyasi tərəfdaşlıqları vahid dövlət strategiyasında birləşdirə bilməkdən keçəcək.
Qarabağ Zəfəri Azərbaycanın siyasi tarixində bir qapını bağladı.
TRIPP isə yeni bir qapının açılması imkanını ortaya qoydu.
Bu qapının arxasında isə təkcə Naxçıvan deyil.
Orada Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Xəzər, Çin və Avropa ilə birləşən daha böyük Avrasiya xəritəsi dayanır.
Tarixdə dövlətlərin gücü yalnız qazandıqları müharibələrlə deyil, müharibədən sonra yaratdıqları sülh, iqtisadiyyat, nəqliyyat və diplomatiya sistemi ilə ölçülür.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas siyasi və strateji məsələ də məhz budur:
Qarabağ Zəfərini regional sülhə, regional sülhü isə regional iqtisadi gücə çevirməklə, Azərbaycan yalnız öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmiş dövlət kimi deyil, Avrasiyanın yeni geosiyasi və logistika xəritəsinin formalaşmasında iştirak edən əsas regional aktorlardan biri kimi tarixə düşəcəkdir.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
