Bu gün — 23 sentyabr — Azərbaycan ədəbiyyatının özünəməxsus simalarından biri, sözə ömrünü, ömrə isə sözünü verən böyük şair Məmməd Aslanın anım günüdür.
Bəzi insanlar həyatdan köçür, lakin zaman onları yaddaşdan silə bilmir. Çünki onların ömrü yalnız yaşadıqları illərlə deyil, yaratdıqları mənəvi irsin davamlılığı ilə ölçülür. Məmməd Aslan da belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan söz sənətinin yalnız müəyyən bir dövrünə aid ədəbi hadisə deyil, milli yaddaşın, doğma torpağa bağlılığın, təbiət duyğusunun və insan mənəviyyatının poetik ifadəsidir.
Məmməd Aslanın poeziyasına nəzər saldıqda ilk diqqəti çəkən cəhətlərdən biri onun sözə münasibətidir. Şair üçün söz sadəcə fikri ifadə edən vasitə deyil, mənəvi məsuliyyət daşıyan canlı bir dəyərdir. O, sözün çəkisini bilən, onun yaddaş yaratmaq gücünə inanan sənətkarlardan idi. Buna görə də onun poetik dünyasında adi görünən bir təbiət mənzərəsi belə insan duyğularının, milli yaddaşın və həyat fəlsəfəsinin ifadəsinə çevrilə bilirdi.
Məmməd Aslanın yaradıcılığında torpaq xüsusi məna daşıyır. Torpaq onun üçün yalnız coğrafi məkan deyil, insanın kimliyini müəyyən edən mənəvi ünvan, yaddaş və Vətən anlayışının ayrılmaz hissəsidir. Şairin təbiətə münasibətində də bu bütövlük aydın görünür. Dağ, meşə, çay, bulaq, daş və külək onun poetik dünyasında sadəcə təbiət komponentləri kimi deyil, insanla danışan, insanın yaddaşını yaşadan canlı obrazlar kimi meydana çıxır.
Bu baxımdan Məmməd Aslan poeziyasında doğulduğu və bağlı olduğu Qarabağ və Kəlbəcər coğrafiyasının xüsusi yeri təsadüfi deyil. Onun yaradıcılığında bu məkanlar yalnız xatirənin ünvanı deyil, həm də milli mənsubiyyətin, uşaqlığın, təbiətin və mənəvi köklərin poetik xəritəsidir.
Şairin yaradıcılığına nəzər salarkən bir həqiqət də aydınlaşır: Məmməd Aslan təbiəti yazmırdı, təbiətlə danışırdı. Onun poetik dili təbiətin səsini insanın daxili aləmi ilə birləşdirirdi. Bəzən bir ağacın kölgəsində uşaqlığın izlərini, bir bulağın səsində keçmişin nəfəsini, dağın sükutunda isə insanın içindəki böyük sualları duymaq mümkün idi.
Məmməd Aslanın publisistik fəaliyyəti də onun ədəbi şəxsiyyətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. O, sözün yalnız estetik deyil, ictimai məsuliyyət daşıdığını yaxşı anlayırdı. Yazılarında milli-mənəvi dəyərlərə, dilə, tarixə, təbiətə və insan amilinə həssas münasibət hiss olunurdu. Onun üçün jurnalistika da, poeziya da eyni mənbədən — həyata və insana məsuliyyətli münasibətdən qidalanırdı.
Bu gün Məmməd Aslan haqqında danışarkən yalnız onun yazdıqlarını xatırlamaq kifayət etmir. Onun Azərbaycan ədəbiyyatında yaratdığı mənəvi-estetik mövqeni də dəyərləndirmək lazımdır. Çünki böyük sənətkarların əsl ömrü onların fiziki həyatının başa çatdığı tarixlə bitmir. Əksinə, həmin tarixdən sonra onların əsərləri yeni nəsillərin yaddaşında başqa bir həyat qazanır.
Məmməd Aslanın sözü də belə bir taleyə sahibdir.
Zaman dəyişir. Nəsillər yenilənir. Ədəbi zövqlər, ictimai mühit və informasiya məkanı tamamilə fərqli istiqamətlərə yönəlir. Lakin insanın doğma torpağa bağlılığı, ana dilinə sevgisi, təbiət qarşısındakı heyrəti, uşaqlıq xatirələri və Vətən duyğusu öz mahiyyətini itirmir. Elə buna görə də Məmməd Aslanın yaradıcılığı bu gün də oxucu üçün aktual mənəvi mənbə olaraq qalır.
Onun poetik irsinin əsas gücü də buradadır: Məmməd Aslan zamanı yazmaqla yanaşı, zamanın fövqündə qala bilən duyğuları yazırdı.
Bu gün — 23 sentyabrda — onun xatirəsi qarşısında dayanarkən bir daha anlayırıq ki, ədəbiyyat insan ömrünün ən uzunömürlü yaddaş formalarından biridir. İnsan gedir, səs susur, zaman keçir, lakin söz qalır. Əgər həmin söz xalqın yaddaşına toxuna bilibsə, artıq onu heç bir zaman ölçüsü məhv edə bilmir.
Məmməd Aslan da öz sözünü Azərbaycan ədəbiyyatının yaddaşına həkk edən böyük ustadır.
Onun ömrü torpaqla, sözü Vətənlə, poeziyası isə insanla bağlı idi.
Bu səbəbdən Məmməd Aslanı yalnız ölümündən sonra xatırlamaq deyil, yaşatmaq lazımdır. Onun əsərlərini oxumaq, yaradıcılığını yeni nəsillərə çatdırmaq, haqqında elmi və publisistik araşdırmaları davam etdirmək, yaratdığı mənəvi irsi qorumaq onun xatirəsinə göstərilə biləcək ən böyük ehtiramdır.
Çünki böyük sənətkarların xatirəsi təqvimlərdə deyil, xalqın yaddaşında yaşamalıdır.
Məmməd Aslanın sözü də yaşayır.
Və söz yaşadığı müddətdə sənətkarın ömrü də davam edir.
BİR ULU GÖRÜŞƏ BEL BAĞLAMIŞDIM
Bir ulu görüşə bel bağlamışdım,
Bir də ayıldım ki, vaxt vaxtdan keçib.
Sənə olan oldu, yığış, gözlərim
Yollara həsrətlə baxmaqdan keçib.
Verdisə yerini baharın qışa,
Bağrına daş bağla, dərdinlə yaşa…
Çəkmə əbəs yerə çaxmağı daşa
Daha qovdan keçib, çaxmaqdan keçib…
Bitənə oxşamır bu qan, bu qada,
Aldanıb inanma çərxə, nə bada..
Bir yarpaq üstündə qaldım dəryada
Salamat sahilə çıxmaqdan keçib.
Hakimi cəbr olan bir divandayam,
Özüm də bilmirən hansı yandayam?!
Dən yeyib un verməz dəyirmandayam,
Üyütməz bu daşdan, “çax-çaxdan” keçib…
Məmmədəm, Şirinim Əslim ol, könül…
Mən deyib kiridim, sən sim ol, könül..
Əmri-İlahidi, təslim ol, könül,
Gözünü buludtək sıxmaqdan keçib.
Məmməd Aslan
Allah rəhmət eləsin. Ruhu şad olsun.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
