İlham Əliyevin liderliyi ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpasının tarixi-siyasi mahiyyəti
Tarixdə elə günlər var ki, təqvimdə tutduğu bir tarixdən daha böyük məna daşıyır. Belə günlər bir hadisəni deyil, bütöv bir tarixi mərhələnin yekununu, yeni siyasi reallığın başlanğıcını və dövlətçilik iradəsinin nəticəsini ifadə edir.
20 sentyabr 2023-cü il Azərbaycan üçün məhz belə bir tarixdir.
Bu tarix 30 ilə yaxın davam edən işğalın yaratdığı mürəkkəb geosiyasi və hüquqi reallığın aradan qalxdığı, Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin və konstitusion hüquq qaydasının təmin edildiyi mərhələnin başlanğıcı kimi tarixə düşdü.
2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda baş vermiş genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Azərbaycan Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamında bildirilir ki, 23 saat davam edən əməliyyat sentyabrın 20-də başa çatıb və nəticədə Azərbaycanın dövlət suverenliyi tam bərpa olunub. Həmin Sərəncamla sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü elan edilib.
Bu, sadəcə təqvimə əlavə edilmiş yeni bir əlamətdar gün deyil.
Bu, Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixi nəticəsinin dövlət səviyyəsində hüquqi yaddaşa həkk olunmasıdır.
Bir günün arxasında dayanan illər
20 sentyabr 2023-cü il bir gündə yaranmadı.
Tarixi nəticələr heç vaxt yalnız nəticənin göründüyü tarixlə izah olunmur. Onların arxasında dövlətin institusional gücünün formalaşdırılması, iqtisadi potensialın artırılması, müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi, diplomatik imkanların genişləndirilməsi və milli məqsədlərin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi dayanır.
Azərbaycanın son iyirmi ildən artıq müddətdə keçdiyi inkişaf yolu bu baxımdan ayrıca siyasi təhlil predmetidir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasətində iqtisadi gücün artırılması, ordu quruculuğu, beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi və milli maraqların müdafiəsi prioritet istiqamətlər kimi formalaşdı. Bu siyasətin nəticələri 2020-ci ildə özünün həlledici mərhələsinə çatdı.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində dönüş yaratdı. 8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi ilə hərbi-siyasi prosesin taleyi müəyyənləşdi və 10 noyabr üçtərəfli bəyanatı ilə döyüş əməliyyatları dayandırıldı.
Lakin 2020-ci il Zəfəri ilə tarixi proses başa çatmadı.
Qarabağın müəyyən hissəsində qanunsuz silahlı birləşmələrin və separatçı idarəetmə strukturunun mövcudluğu Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyin tam təmin edilməsi məsələsini gündəmdə saxlayırdı.
Beləliklə, Zəfərdən suverenliyə aparan yolun son mərhələsi hələ qarşıda idi.
Zəfərdən suverenliyə
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2023-cü il sentyabrın 20-də Xankəndidə keçirilmiş hərbi paradda həmin tarixin siyasi mahiyyətinə aydın qiymət verdi. Dövlət başçısı 8 noyabr 2020-ci ili Zəfərlə, 20 sentyabr 2023-cü ili isə dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirdi.
Bu iki tarix Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində bir-birini tamamlayan iki mühüm mərhələdir:
8 noyabr 2020 – hərbi Zəfər və ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici dönüş.
20 sentyabr 2023 – dövlət suverenliyinin tam bərpası.
Bu ardıcıllıq hadisələrin siyasi məntiqini daha aydın göstərir.
2020-ci ilin Zəfəri Azərbaycanın hərbi gücünü və siyasi iradəsini nümayiş etdirdisə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri həmin prosesin dövlət suverenliyi müstəvisində tamamlanmasını təmin etdi.
Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında da bu nəticəni Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərpası kimi qiymətləndirib.
İlham Əliyev və dövlət strategiyasının nəticəsi
Azərbaycanın son iyirmiillik dövlətçilik tarixində Prezident İlham Əliyevin siyasi kursu ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Çünki 2020 və 2023-cü illərin nəticələrini yalnız hərbi hadisələrin xronologiyası ilə izah etmək mümkün deyil.
Hərbi qələbənin arxasında iqtisadi imkanların genişləndirilməsi, müdafiə qabiliyyətinin artırılması, müasir ordu modelinin formalaşdırılması, beynəlxalq əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və dövlətin strateji resurslarının milli məqsədlərə səfərbər edilməsi kimi uzunmüddətli proseslər dayanır.
Bu baxımdan 20 sentyabr 2023-cü il bir günlük əməliyyatın deyil, illərlə formalaşdırılmış dövlət potensialının tarixi nəticəyə çevrildiyi gün kimi də xarakterizə oluna bilər.
Prezident İlham Əliyevin Xankəndidəki 2023-cü il çıxışında antiterror tədbirlərinin bir gündən də az müddətdə başa çatdığı, Azərbaycan Ordusunun strateji mövqelərə nəzarəti təmin etdiyi və separatçı rejimin fəaliyyətinə son qoyulduğu vurğulanmışdı.
Buradan çıxan siyasi nəticə sadə, lakin mühümdür:
Böyük tarixi nəticələr bir günün hadisəsi kimi görünə bilər, lakin həmin nəticəyə aparan dövlət strategiyası illərlə formalaşır.
Suverenlik – xəritədən daha böyük anlayışdır
Dövlət suverenliyi yalnız əraziyə sahib olmaq demək deyil.
Suverenlik dövlətin öz ərazisində Konstitusiyasının və qanunlarının qüvvəsini təmin etməsi, dövlət institutlarının fəaliyyət göstərməsi, təhlükəsizliyin qorunması və dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi deməkdir.
Azərbaycanın təxminən üç onillik ərzində üzləşdiyi işğal problemi bu baxımdan yalnız ərazi itkisi deyildi. Həmin vəziyyət Azərbaycanın suveren hüquqlarının ölkənin işğal olunmuş ərazilərində tam həyata keçirilməsinə imkan vermirdi.
2023-cü ilin sentyabrında bu vəziyyət sona çatdı.
Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü il Sərəncamında da məhz 20 sentyabr 2023-cü ildə bütün ölkə ərazisində qanunun aliliyinin təmin edildiyi və dövlət suverenliyinin bərpa olunduğu hüquqi fakt kimi təsbit edildi.
Bu səbəbdən 20 sentyabr Azərbaycan dövlətçilik tarixində xüsusi siyasi-hüquqi məna qazandı.
Xankəndi – siyasi mübahisədən dövlətçilik reallığına
20 sentyabrın mahiyyətini Xankəndidən ayrı təsəvvür etmək çətindir.
Xankəndi uzun illər Qarabağ məsələsinin siyasi müzakirələrində mühüm yer tutan şəhərlərdən biri olub. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə şəhər Azərbaycan dövlətinin suverenliyi və konstitusion hüquq qaydasının bərpası ilə bağlı yeni tarixi mərhələnin əsas simvollarından birinə çevrildi.
Prezident İlham Əliyevin 15 oktyabr 2023-cü ildə Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaltması bu baxımdan xüsusi tarixi-siyasi məna daşıyır. Rəsmi məlumatlarda həmin tarixdən sonra şəhərdə hərbi paradın keçirilməsi, prezident seçkilərinin Xankəndidə keçirilməsi və müxtəlif quruculuq layihələrinin həyata keçirilməsi də dövlət suverenliyinin praktiki məzmununu göstərən hadisələr kimi qeyd olunur.
2024-cü il sentyabrın 20-də isə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin açılışı oldu.
Prezident İlham Əliyev həmin mərasimdə Dövlət Suverenliyi Günü münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik edərək, bir il əvvəl Azərbaycan Ordusunun dövlət suverenliyini tam bərpa etdiyini bildirdi.
Bu mənzərənin simvolik dili olduqca aydındır:
Bir il əvvəl hərbi əməliyyatın baş verdiyi məkanda bir il sonra universitet fəaliyyətə başlayırdı.
Bu, Zəfərin yalnız hərbi nəticə olmadığını, onun arxasınca hüquqi, sosial, təhsil və quruculuq mərhələsinin gəldiyini göstərən mühüm nümunədir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə – yaddaşın dörd ünvanı
2024-cü il 18 sentyabr tarixli Prezident Sərəncamı ilə 20 sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirildi.
Bu qərar həmin şəhərlərin müasir Azərbaycan tarixindəki yerini vahid tarixi kontekstdə təqdim edir.
Xankəndi – Qarabağın siyasi və ictimai tarixində mühüm şəhər.
Xocalı – Azərbaycan xalqının yaddaşında faciə, şəhidlik və tarixi ədalət anlayışları ilə bağlı xüsusi məkan.
Xocavənd – Qarabağın zəngin tarixi və mədəni irsinin mühüm ünvanlarından biri.
Ağdərə – Qarabağın dağlıq coğrafiyasının mühüm yaşayış və iqtisadi məkanlarından biri.
Bu şəhərlərin 20 sentyabrla əlaqələndirilməsi həmin günün yalnız bir hərbi hadisənin tarixi deyil, Qarabağda dövlətçilik və yeni həyat mərhələsinin rəmzi olduğunu göstərir.
Qələbədən sonra ən böyük vəzifə – quruculuq
Hərbi qələbənin tarixi dəyəri onun yaratdığı sülh və inkişaf imkanları ilə tamamlanır.
Bu gün Qarabağda həyata keçirilən bərpa və Böyük Qayıdış layihələri məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada söhbət yalnız dağıdılmış binaların yenidən tikilməsindən getmir.
Söhbət şəhər həyatının bərpasından, insanların doğma yurdlarına qayıtmasından, məktəblərin və səhiyyə müəssisələrinin yaradılmasından, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun qurulmasından, iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanların formalaşdırılmasından gedir.
Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin sonlarında Xankəndidə çıxışında azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı quruculuq işlərini Zəfərin davamı kimi təqdim etmişdi.
Deməli, suverenliyin bərpası yalnız dövlət bayrağının dalğalanması ilə tamamlanmır.
Suverenlik torpaqda həyatın bərpası ilə daha da möhkəmlənir.
Yeni məktəb dövlətçiliyin gələcəyə baxışıdır.
Yeni yol iqtisadi inteqrasiyanın təməlidir.
Yeni yaşayış məhəlləsi Böyük Qayıdışın sosial məzmunudur.
Bərpa olunan tarixi abidə isə milli yaddaşın gələcəyə ötürülməsidir.
Tarixi qələbə – tarixi məsuliyyət
20 sentyabrın mənası yalnız qələbəni xatırlamaqdan ibarət deyil.
Bu tarix eyni zamanda dövlətçilik məsuliyyətini xatırladır.
Şəhidlərin xatirəsinin qorunması, qazilərin xidmətinin qiymətləndirilməsi, milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinə hörmət və dövlət institutlarının gücləndirilməsi Zəfərdən sonrakı mərhələnin ayrılmaz vəzifələridir.
Dövlətçilik yalnız sərhədlərin qorunması ilə bitmir.
Dövlətçilik həm də hüquqa hörmət, məsuliyyətli vətəndaşlıq, güclü iqtisadiyyat, keyfiyyətli təhsil, elm, mədəniyyət və sosial rifah deməkdir.
Ona görə də 20 sentyabrın verdiyi ən mühüm mesajlardan biri budur:
Suverenliyi əldə etmək tarixi qələbədir; onu qorumaq və möhkəmləndirmək isə nəsillərarası məsuliyyətdir.
Tarix yazıldı – indi onu yaşatmaq zamanıdır
Azərbaycan xalqının uzun illər boyu daşıdığı ən böyük arzularından biri işğal altındakı torpaqlara qayıtmaq idi.
Bu gün həmin qayıdış artıq tarixi prosesdən real həyata keçən dövlət proqramına çevrilib.
Xankəndidə universitet fəaliyyət göstərir.
Xocalıda yenidənqurma işləri aparılır.
Ağdərədə və Xocavənddə yeni həyatın təməli qoyulur.
Qarabağın müxtəlif şəhər və kəndlərində insanlar doğma torpaqlarına qayıdır.
Bu proses Zəfərin siyasi nəticəsini sosial və iqtisadi reallığa çevirir.
Məhz buna görə 20 sentyabr yalnız keçmişə baxan tarix deyil.
Bu tarix Azərbaycanın gələcəyinə baxış tarixidir.
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ili “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edən Sərəncamında da 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü il sentyabr hadisələrinin nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa edildiyi, Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsinin bütün ərazilərdə bərqərar olduğu vurğulanır.
Bu baxımdan 20 sentyabrın tarixi mahiyyəti daha geniş çərçivədə görünür.
Bu, Azərbaycan dövlətinin öz taleyini özü müəyyən etmək iradəsinin, dövlət institutlarının gücünün və milli məqsədlərin ardıcıl həyata keçirilməsinin tarixidir.
Son söz
Tarix bəzən bir günün adını əsrlərə daşıyır.
20 sentyabr də belə günlərdəndir.
Bu tarix Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığını, şəhidlərin fədakarlığını, xalqın iradəsini və dövlətin siyasi qərarlılığını özündə birləşdirən böyük tarixi hadisənin yaddaşda ifadəsidir.
2020-ci il Zəfərin əsas siyasi-hərbi mərhələsini yaratdı.
2023-cü il həmin prosesin dövlət suverenliyi müstəvisində tamamlanmasını təmin etdi.
2024-cü il isə bu tarixi nəticəni Dövlət Suverenliyi Günü kimi milli təqvimə daxil etdi.
İndi qarşıda daha böyük vəzifə dayanır:
Qazanılmış tarixi nəticəni dayanıqlı dövlətçilik, davamlı inkişaf və firavan həyatla gələcək nəsillərə ötürmək.
Çünki torpağı azad etmək tarixdir.
Torpaqda həyat qurmaq dövlətçilikdir.
Suverenliyi əldə etmək Zəfərdir.
Suverenliyi qorumaq isə nəsillərin məsuliyyətidir.
20 SENTYABR – DÖVLƏT SUVERENLİYİNİN QƏLƏBƏYƏ ÇEVRİLDİYİ GÜNDÜR.
Rövşən Hüseynli
Subyekt.az
